Cửa hàng tạp hoá mở 16 tiếng thường chia ba ca: ca sáng gánh việc nhận hàng và xếp kệ, ca chiều gánh đỉnh khách tan tầm, ca tối ngắn hơn và luôn có hai người khi đóng cửa. Quầy thu ngân không bao giờ được trống; mọi việc khác (nhận hàng, xếp kệ, kiểm hạn dùng) được dồn vào lúc thưa khách và ghi tên người làm.
Ví dụ trong bài là một cửa hàng giả định ở Cần Thơ: 5 nhân viên, mở từ 6 giờ đến 22 giờ, khách đông lúc 6 giờ 30 đến 8 giờ (học sinh, người đi làm mua đồ ăn sáng) và 17 giờ đến 20 giờ. Bạn sẽ thấy cách tách vai trò theo khung giờ, ca nào nhận hàng, cách giao ca để không lệch tiền và cách giữ an toàn cho ca tối.
Vì sao cửa hàng bán lẻ cần bảng ca theo việc, không chỉ theo giờ
Ở cửa hàng tạp hoá, nếu chỉ ghi "ca sáng: Hoa, Nam" thì đến giờ xe hàng tới, cả hai đang đứng quầy, thùng hàng nằm giữa lối đi tới trưa. Hoặc ngược lại, cả hai cùng ra kho kiểm hàng, khách đứng chờ ở quầy không ai tính tiền. Cửa hàng bán lẻ có ba khối việc chạy song song: bán hàng ở quầy, nhập và xếp hàng, giữ cửa hàng sạch và kiểm hạn dùng. Bảng ca tốt ghi rõ trong từng khung giờ ai giữ quầy, ai làm khối còn lại.
Khối nhận hàng là khối khó xếp nhất vì giờ xe tới phụ thuộc nhà cung cấp. Nước ngọt có thể tới sáng thứ Hai, sữa tới mỗi ngày, hàng khô tới thứ Năm. Bước đầu tiên là ghi lại lịch nhà cung cấp trong hai tuần, rồi xin họ giao vào khung thưa khách, thường là 9 giờ đến 11 giờ hoặc 14 giờ đến 16 giờ. Phần lớn nhà cung cấp chịu đổi giờ nếu bạn hỏi; ít chủ cửa hàng nghĩ tới việc hỏi.
Khối thứ ba hay bị quên: kiểm hạn dùng và đổi hàng gần hết hạn ra trước. Việc này không gấp từng ngày, nhưng nếu không có tên người làm và ngày làm trong bảng, nó sẽ không ai làm cho tới khi khách mua phải hộp sữa quá hạn.
Bảng ca mẫu cho cửa hàng 5 người
Ví dụ giả định cho một ngày thường. Mỗi ca ghi người giữ quầy và người làm việc kho, kệ.
| Ca | Giờ | Giữ quầy | Việc kho, kệ | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| Sáng | 5 giờ 45 – 13 giờ 45 | Người 1 | Người 2: nhận hàng 9 – 11 giờ, xếp kệ | Người 2 ra quầy phụ lúc 6 giờ 30 – 8 giờ |
| Chiều | 13 giờ 30 – 21 giờ 30 | Người 3 | Người 4: xếp kệ, kiểm hạn dùng 14 – 16 giờ | Hai người cùng đứng quầy 17 – 20 giờ |
| Tối | 17 giờ – 22 giờ 15 | Người 5 | Dọn sàn, đổ rác, khoá kho | Đóng cửa cùng người 3 |
Ca sáng và ca chiều gối nhau mười lăm phút để giao ca, đếm tiền két ngay tại quầy. Ca tối chỉ hơn năm tiếng, hợp với người bán thời gian hoặc người làm việc khác ban ngày.
Năm người, mỗi người nghỉ một ngày trong tuần, nghĩa là mỗi ngày có một ca thiếu một người. Ngày đó bỏ khối kho, kệ của ca thiếu (không nhận hàng vào ngày đó) chứ không bỏ người giữ quầy. Đó là lý do lịch nhà cung cấp và lịch nghỉ phải được xếp cùng nhau.
Giờ cao điểm: hai người đứng quầy, không ai đi kho
Khung 6 giờ 30 – 8 giờ và 17 – 20 giờ là khung bán. Trong hai khung này không nhận hàng, không kiểm kho, không lau kệ. Người làm việc kho quay về quầy, mở thêm một chỗ tính tiền hoặc đứng đóng túi.
Một người tính tiền, một người lấy hàng sau quầy. Cửa hàng bán thuốc lá, thẻ cào, hàng để sau quầy thì một người tính tiền, một người lấy đồ giúp hàng chờ ngắn hẳn.
Báo khách khi chỉ còn một quầy. Nếu ngày đó thiếu người, nói với khách đang xếp hàng một câu ngắn: "Hôm nay quán mình ít người, anh/chị chờ em một chút." Khách thường chịu chờ khi được báo, và bực khi không ai nói gì.
Ghi lại số khách theo khung trong vài tuần. Đếm hoá đơn theo giờ từ máy tính tiền hoặc ghi dấu tay mỗi khi bán. Sau hai tuần bạn sẽ biết cửa hàng mình đông lúc nào thật sự, có khi khác hẳn khung chung ở trên.
Giao ca ở quầy để không lệch tiền
Lệch tiền két là nguồn bất hoà lớn nhất giữa các ca ở cửa hàng bán lẻ. Quy trình năm bước dưới đây mất khoảng mười phút và nên nằm trong phần gối nhau của hai ca.
- Người ca trước in hoặc xem tổng doanh thu theo máy đến giờ giao ca.
- Hai người cùng đếm tiền mặt trong két, trừ tiền lẻ đầu ca đã thống nhất.
- So số đếm với tổng máy. Lệch thì ghi số lệch vào sổ giao ca, cả hai ký tên.
- Người ca trước ghi những việc dở dang: hàng chưa nhập, khách đặt hàng chưa lấy, thiết bị hỏng.
- Người ca sau nhận két, từ lúc đó chịu trách nhiệm két của ca mình.
Lệch tiền không được xử lý bằng cách trừ lương người đứng quầy. Luật không cho phạt tiền thay cho xử lý kỷ luật, và việc trừ tiền vào lương phải theo đúng điều kiện luật định. Khi lệch, hãy tìm nguyên nhân cùng nhân viên: thối nhầm, quên ghi hàng trả, bán chịu cho khách quen. Lệch lặp lại ở cùng một người thì trao đổi riêng, kèm tập huấn lại và xử lý theo nội quy lao động hợp pháp. Nghi có gian lận thì hỏi người có chuyên môn pháp lý trước khi làm gì.
Ca tối và đóng cửa: an toàn trước, doanh số sau
Cửa hàng mở tới 22 giờ là cửa hàng có tiền mặt và hàng giá trị vào lúc đường đã vắng. Quy tắc nhiều chủ cửa hàng áp dụng: không ai đóng cửa một mình. Ca tối và ca chiều cùng đóng, cùng kéo cửa, cùng rời đi. Nếu cửa hàng chỉ đủ người cho một người tối, hãy cân nhắc đóng sớm hơn, hơn là để một người đóng cửa một mình mỗi đêm.
Giảm tiền mặt trong két từ đầu buổi tối: rút bớt tiền vào két sắt hoặc nộp từ chiều. Bảng ca ghi rõ ai giữ chìa két sắt, và người ca tối không giữ chìa đó nếu không cần.
Giờ đóng cửa ghi trên bảng phải là giờ ra về thật. Nếu sau 22 giờ còn dọn sàn, đổ rác, khoá kho thì ghi 22 giờ 15 hay 22 giờ 30, và phần sau 22 giờ là làm việc ban đêm theo Bộ luật Lao động 2019. Ghi đúng giúp tính đúng tiền giờ đêm theo quy định; chi tiết cách tính hỏi kế toán.
Cuối cùng, một quy ước nhỏ: người đóng cửa nhắn vào nhóm chat "đã khoá cửa, đã về" khi rời cửa hàng. Câu nhắn đó giúp chủ biết cửa hàng đã đóng, và giúp người ở nhà biết nhân viên đã an toàn trên đường về.
Lịch việc kho trong tuần gắn với bảng ca
Việc kho, kệ không cần làm mỗi ngày như nhau. Rải theo tuần và gắn với ca có hai người thì không ca nào bị dồn. Ví dụ giả định:
| Ngày | Việc chính | Ca làm | Ước thời gian |
|---|---|---|---|
| Thứ Hai | Nhận nước ngọt, nước suối; xếp kho | Sáng, người 2 | Khoảng 2 tiếng |
| Thứ Ba | Kiểm hạn dùng sữa, bánh, đồ đông lạnh | Chiều, người 4 | Khoảng 1 tiếng rưỡi |
| Thứ Năm | Nhận hàng khô, gia vị, đồ dùng | Sáng, người 2 | Khoảng 2 tiếng |
| Thứ Sáu | Lau kệ, sắp lại mặt hàng bán chạy ra trước | Chiều, người 4 | Khoảng 1 tiếng |
| Chủ nhật | Không nhận hàng, không kiểm kho | Cả hai ca đứng quầy | Ngày đông khách |
Ngày nghỉ của người 2 và người 4 nên rơi vào thứ Tư hoặc thứ Bảy, những ngày không có việc kho chính. Xếp ngày nghỉ sau khi đã có lịch việc kho, đừng làm ngược lại.
Hàng gần hết hạn phát hiện được ghi vào sổ giao ca với số lượng, để chủ cửa hàng quyết định giảm giá, trả nhà cung cấp hay huỷ. Người kiểm không tự quyết.
Ngày nghỉ và người bán thời gian ở cửa hàng nhỏ
Năm người cho cửa hàng mở 16 tiếng bảy ngày là vừa đủ, không dư. Khi một người nghỉ phép vài ngày hay nghỉ ốm, bảng ca lập tức hở. Có hai nguồn bù: người bán thời gian đã quen việc, và chủ cửa hàng tự đứng một ca. Cả hai nguồn nên có tên trong bảng từ trước, không đợi tới lúc thiếu.
Người bán thời gian hợp nhất với ca tối ngắn và với khung chiều cuối tuần. Sinh viên ở gần, người nội trợ muốn làm vài buổi tối, người đã nghỉ hưu còn khoẻ đều là lựa chọn tốt; điều kiện là biết dùng máy tính tiền và đã được hướng dẫn quy trình giao ca. Cho họ đứng kèm một ca có người quen việc ít nhất hai buổi trước khi đứng ca tối.
Câu nên hỏi khi nhận người bán thời gian: "Một tuần em làm được những buổi nào cố định, và nếu cửa hàng cần gấp thì em có thể nhận thêm buổi nào?" Hai danh sách đó, buổi cố định và buổi có thể gọi, là thứ bạn cần ghi lại.
Những việc không cần làm ở cửa hàng nhỏ
Nhiều chủ cửa hàng sao chép cách làm của chuỗi siêu thị và tự làm khó mình. Ở quy mô năm người, có những thứ bạn bỏ được:
- Không cần chia ca theo bốn năm vị trí riêng biệt như siêu thị. Hai vai (giữ quầy và việc kho, kệ) là đủ.
- Không cần đổi ca mỗi tuần cho "công bằng". Cố định ca sáng cho người thích dậy sớm, ca tối cho người có việc ban ngày, chỉ xoay ngày nghỉ cuối tuần.
- Không cần bảng tính nhiều trang. Một trang cho tuần, một trang ghi tổng giờ tháng là đủ đối chiếu.
- Không cần họp đầu ca mỗi ngày. Sổ giao ca ghi đủ việc dở dang thay được phần lớn nội dung họp.
Những việc bạn KHÔNG nên bỏ: giao ca có đếm tiền, ca tối có hai người khi đóng cửa, và ghi đúng giờ làm của từng người. Đó là ba thứ tốn ít công mà đỡ được nhiều rắc rối nhất.
Câu hỏi thường gặp
Cửa hàng tạp hoá gia đình có cần lập bảng ca không?
Nếu chỉ có người nhà thì không bắt buộc, nhưng khi có dù một nhân viên, bảng ca giúp ghi giờ làm, ngày nghỉ và ai giữ quầy lúc nào. Không có bảng, việc trông quầy thường đổ dồn cho người nhân viên đó trong những giờ người nhà bận.
Nhân viên ca sáng có nên kiêm luôn việc nhận hàng không?
Nên, nhưng chỉ khi ca sáng có hai người và giờ nhận hàng rơi vào khung thưa khách. Nếu ca sáng chỉ một người, đề nghị nhà cung cấp giao vào ca chiều có hai người, hoặc chủ cửa hàng tự nhận hàng vào những ngày đó.
Có nên để nhân viên tự giữ chìa khoá cửa hàng không?
Người mở cửa và người đóng cửa cần chìa khoá, nhưng nên giới hạn số chìa và ghi rõ ai giữ. Khi người giữ chìa nghỉ việc, thu lại hoặc đổi ổ khoá. Két sắt nên chỉ chủ hoặc một người được giao giữ.
Cửa hàng mở 24 giờ thì chia ca như thế nào?
Thường chia ba ca tám tiếng. Ca đêm từ 22 giờ đến 6 giờ là làm việc ban đêm, nên có hai người hoặc biện pháp an toàn tương đương. Cần có người thay khi ca đêm nghỉ, và người ca đêm phải có ngày nghỉ đủ. Quy định chi tiết nên tra văn bản hiện hành.
Xử lý thế nào khi két lệch tiền nhiều lần ở cùng một ca?
Không trừ lương, không phạt tiền. Kiểm quy trình giao ca, xem lại cách thối tiền, ghi hàng trả và bán chịu. Trao đổi riêng với người đứng ca đó, hướng dẫn lại. Nếu vẫn lặp lại và nghi có sai phạm, hỏi người có chuyên môn pháp lý trước khi xử lý theo nội quy.
Bao nhiêu nhân viên thì đủ cho một cửa hàng mở 16 tiếng?
Phụ thuộc lượng khách, nhưng để mỗi khung có người giữ quầy, giờ cao điểm có hai người và mọi người được nghỉ một ngày một tuần, thường cần ít nhất bốn đến năm người kể cả người bán thời gian. Ít hơn thì phải rút giờ mở cửa.