Quán cơm bình dân nên chia người theo ba khối việc chứ không theo giờ đều: khối chuẩn bị buổi sáng, khối bán trưa từ khoảng 10 giờ 30 đến 13 giờ 30, và khối bán chiều tối. Khoảng giữa hai đỉnh là lúc rửa dọn, nấu mẻ thứ hai và cho người nghỉ — đừng để cả quán ngồi chờ khách trong khoảng đó.
Ví dụ trong bài là một quán cơm giả định ở TP Hồ Chí Minh, bán cơm phần cho dân văn phòng và công nhân, 8 người cả bếp lẫn ngoài. Bạn sẽ thấy bảng phân việc theo khối, cách tính có nên dùng ca gãy, ai bắt buộc phải có mặt lúc mở bán, và những chỗ chủ quán hay để hở khiến người bếp chính làm 12 tiếng mỗi ngày.
Vì sao quán cơm không xếp ca được như quán cà phê
Quán cơm có hai đặc điểm khiến bảng ca khó hơn. Thứ nhất, phần lớn công việc nằm trước giờ bán: đi chợ hoặc nhận hàng, sơ chế, nấu, chia khay. Một mâm cơm trưa bán trong ba tiếng nhưng cần bốn năm tiếng chuẩn bị. Thứ hai, đỉnh khách rất nhọn: dân văn phòng ăn trưa trong khoảng một tiếng, người qua đường ghé vào mua mang về lúc tan tầm. Ngoài hai khoảng đó, quán gần như không có khách.
Hệ quả là nếu chia hai ca sáng và chiều theo kiểu tám tiếng, ca sáng sẽ phải đến từ 5 giờ để kịp nấu, rồi về lúc 13 giờ đúng lúc đống bát đĩa trưa chất cao nhất. Ca chiều đến lúc 13 giờ lại ngồi không tới 16 giờ. Ở quán ăn, người trong nghề thường không hỏi "ca sáng mấy người" mà hỏi "nấu xong trưa cần mấy tay, bán trưa cần mấy tay, rửa dọn sau trưa cần mấy tay".
Thêm một yếu tố nữa: ở quán cơm, người bếp chính gần như không thay được. Món ăn hợp khẩu vị khách quen là nhờ tay người đó. Bảng ca vì thế phải xoay quanh lịch của bếp chính, và phải có kế hoạch cho ngày bếp chính nghỉ, thay vì coi bếp chính như một suất ca bình thường ai cũng đổi được.
Bảng phân việc theo khối cho quán 8 người
Ví dụ giả định cho một ngày thường. Cột cuối cho biết khối việc nào có thể dồn cho ít người hơn khi quán vắng.
| Khối việc | Khung giờ | Người cần | Ai làm | Rút được khi vắng? |
|---|---|---|---|---|
| Nhận hàng, sơ chế | 6 – 9 giờ | 3 | Bếp chính, 2 phụ bếp | Rút còn 2 |
| Nấu, chia khay trưa | 9 – 10 giờ 30 | 3 | Bếp chính, 2 phụ bếp | Không |
| Bán trưa | 10 giờ 30 – 13 giờ 30 | 6 | Bếp chính, 1 phụ bếp, 2 múc cơm, 1 thu ngân, 1 rửa bát | Rút 1 người múc cơm |
| Rửa dọn, nấu mẻ chiều | 13 giờ 30 – 16 giờ | 3 | Phụ bếp ca chiều, rửa bát, bếp phó | Rút còn 2 |
| Bán chiều tối | 16 – 19 giờ 30 | 4 | Bếp phó, 1 múc cơm, 1 thu ngân, 1 rửa bát | Rút 1 |
| Đóng quán | 19 giờ 30 – 20 giờ 30 | 2 | Rửa bát, thu ngân | Không |
Bảng này cho thấy bếp chính chỉ cần có mặt từ 6 giờ đến khoảng 13 giờ 30, còn mẻ chiều giao cho một bếp phó. Nhiều quán để bếp chính ôm luôn mẻ chiều vì "người khác nấu khách chê"; làm vậy được vài tháng, rồi bếp chính kiệt sức và nghỉ. Dạy một bếp phó nấu được ba bốn món bán chạy buổi chiều là khoản đầu tư rẻ nhất mà quán cơm có thể làm.
Ca gãy ở quán cơm: dùng cho ai, tránh cho ai
Quán cơm là nơi ca gãy xuất hiện nhiều nhất, vì hai đỉnh cách nhau xa: người múc cơm làm từ 10 giờ 30 đến 13 giờ 30, nghỉ, rồi quay lại từ 16 giờ đến 19 giờ 30. Tổng giờ làm chỉ khoảng sáu tiếng rưỡi, nhưng người đó đi ra khỏi nhà mười tiếng. Với người ở trọ ngay sau quán, đây là lịch dễ chịu. Với người đi xe máy nửa tiếng mỗi chiều, đây là lịch khiến họ nghỉ việc sau một tháng.
Cách làm công bằng là hỏi trước và để người lao động chọn. Ví dụ: "Quán mình cần hai người múc cơm hai buổi. Em muốn làm ca liền từ 10 giờ đến 18 giờ, hay làm hai buổi rồi nghỉ trưa ở quán?" Nhiều quán bố trí chỗ nghỉ trưa có quạt và nước uống cho người làm ca gãy; một chỗ nằm tử tế đáng giá hơn bạn tưởng.
Đừng xếp ca gãy cho bếp chính và người rửa bát chính. Bếp chính đã đến sớm nhất, nếu bắt quay lại buổi tối thì ngày làm việc kéo từ 6 giờ sáng tới 8 giờ tối dù giữa chừng có nghỉ. Người rửa bát thì khối việc dồn nhất là ngay sau đỉnh trưa, lúc 13 giờ 30 đến 15 giờ; xếp họ nghỉ đúng lúc đó là để bát đĩa chất đống tới chiều.
Một lưu ý nữa: khoảng nghỉ giữa hai đoạn của ca gãy là thời gian của người lao động. Nếu quán gọi họ phụ bưng bê, rửa thêm mấy chồng khay trong khoảng đó, thì phần ấy là giờ làm và phải ghi vào bảng.
Bốn vị trí không được để trống lúc mở bán
Người nêm nếm và chịu trách nhiệm món. Lúc mở bán trưa phải có bếp chính hoặc bếp phó được giao quyền nêm lại món. Hết món giữa chừng mà không ai dám nấu bù là mất khách quen nhanh nhất.
Người thu tiền giữ két. Quán cơm đông thường để người múc cơm thu tiền luôn. Lúc vắng thì được, lúc đông thì sai tiền, chậm khay và lẫn lộn. Giờ trưa nên có một người chỉ thu tiền và ghi đơn mang về.
Người rửa bát chạy theo nhịp bán. Quán dùng bát đĩa rửa lại thì người rửa phải có mặt ngay từ giữa giờ trưa, không đợi bán xong. Nếu bát sạch hết, cả hàng người múc cơm phải dừng lại chờ.
Người có giấy khám sức khoẻ và đã học an toàn thực phẩm. Quán ăn phải giữ hồ sơ an toàn thực phẩm theo quy định; khi xếp người mới vào bếp, kiểm tra họ đã có giấy tờ và đã được hướng dẫn trước khi đứng bếp một mình. Chi tiết hồ sơ bạn nên hỏi cơ quan quản lý an toàn thực phẩm nơi quán đăng ký.
Lập bảng ca tuần cho quán cơm trong 30 phút
Quán cơm hay đổi người theo mùa (Tết công nhân về quê, mùa mưa khách mang về tăng), nên cách lập bảng phải nhanh, làm lại được mỗi tuần. Trình tự sau dùng được với bảng tính hoặc một tờ giấy kẻ ô.
- Viết bảy cột cho bảy ngày, hàng là sáu khối việc như bảng ở trên. Ghi số người cần cho từng ô, ngày Chủ nhật quán vắng dân văn phòng thì giảm khối bán trưa.
- Điền bếp chính trước: những ngày bếp chính làm, ngày bếp chính nghỉ. Ngày bếp chính nghỉ phải có bếp phó nhận mẻ trưa, đánh dấu màu riêng.
- Điền người toàn thời gian vào các khối liền nhau, để mỗi người có một ca liền tám tiếng trở xuống.
- Điền người bán thời gian vào khối bán trưa và bán chiều tối, nơi cần thêm tay ngắn hạn.
- Cộng giờ từng người theo tuần, kiểm không ai quá 48 giờ làm bình thường và mỗi người có ít nhất một ngày nghỉ trọn 24 giờ.
- Ghi tên hai người dự phòng có thể gọi khi có người nghỉ đột xuất, kèm khối việc họ làm được.
Sau hai ba tuần, bạn sẽ thấy khối nào luôn thừa, khối nào luôn thiếu. Đó mới là lúc chỉnh số người cần, không phải ngay tuần đầu.
Câu nên hỏi trước khi chốt bảng ca quán cơm
Bảng ca quán ăn hỏng thường không vì thiếu người mà vì thiếu thông tin. Trước khi chốt, hỏi đúng người những câu sau, mỗi câu gắn với một quyết định cụ thể trong bảng.
- Hỏi bếp chính: "Mẻ trưa anh/chị cần bắt đầu nấu lúc mấy giờ để 10 giờ 30 có đủ món?" Câu trả lời quyết định giờ vào của cả khối sơ chế.
- Hỏi người rửa bát: "Lúc nào trong ngày em thấy bát dồn nhiều nhất?" Thường là khác với chỗ chủ quán đoán.
- Hỏi từng người bán thời gian: "Tuần này em có lịch học hay việc riêng vào buổi nào?" Hỏi trước khi xếp, đừng xếp rồi mới hỏi.
- Hỏi kế toán hoặc người giữ sổ: "Giờ làm thêm và giờ làm ca gãy tháng trước cộng ra bao nhiêu?" Con số đó cho thấy bảng ca có đang dựa vào làm thêm để chạy hay không.
- Hỏi chính mình: "Nếu ngày mai mất một phụ bếp, khối nào sẽ sụp trước?" Khối đó cần người dự phòng có tên.
Không cần làm thành buổi họp. Năm câu này hỏi riêng lúc quán vắng sau giờ trưa là đủ, và nên hỏi lại mỗi khi có người mới vào hoặc thực đơn thay đổi nhiều.
Những chỗ chủ quán cơm hay sai và cách sửa
Giờ sơ chế không ghi vào bảng. Nhiều phụ bếp được dặn "sáng tới sớm chút nhặt rau", rồi tuần nào cũng thêm năm sáu tiếng không ai tính. Cách sửa: ghi giờ bắt đầu thật của khối sơ chế vào bảng ca, nếu thấy dài quá thì đổi nhà cung cấp sang loại rau đã nhặt hoặc chia việc sơ chế sang chiều hôm trước.
Người rửa bát bị coi là ai cũng thay được. Thực ra đây là vị trí bỏ việc nhiều nhất trong quán ăn vì nặng và ướt. Đừng xếp một người rửa bát cả hai đỉnh mỗi ngày bảy ngày; chia hai người, mỗi người một đỉnh, hoặc xoay vòng phụ bếp vào khâu rửa một buổi mỗi tuần.
Không có người dự phòng cho mùa Tết và mùa thi. Quán gần khu công nghiệp vắng hẳn khi công nhân về quê; quán gần trường lại đông theo lịch thi. Bảng ca dài hạn nên có hai mức: mức đầy đủ và mức tối thiểu, ghi sẵn ai nghỉ trước khi quán chuyển sang mức tối thiểu.
Đi trễ thì trừ tiền. Đây là cách luật không cho phép: phạt tiền, cắt lương thay cho xử lý kỷ luật bị cấm. Nếu phụ bếp hay tới muộn làm hỏng khối sơ chế, hãy nói chuyện trực tiếp, tìm nguyên nhân (đường xa, con nhỏ, ca quá sớm), đổi giờ nếu được, và nếu vẫn lặp lại thì xử lý theo nội quy lao động hợp pháp của quán.
Câu hỏi thường gặp
Quán cơm chỉ bán buổi trưa thì có cần chia ca không?
Vẫn cần, nhưng đơn giản hơn nhiều: một khối chuẩn bị từ sáng và một khối bán, rửa dọn tới đầu giờ chiều. Thường chỉ một ca liền cho mỗi người. Điều cần chú ý là giờ đến sớm để sơ chế phải ghi vào bảng, không để người làm tự bù.
Bếp chính nghỉ một ngày mỗi tuần thì quán xử lý ra sao?
Chọn ngày vắng nhất trong tuần làm ngày nghỉ của bếp chính, giao bếp phó nấu một thực đơn rút gọn gồm các món bếp phó đã làm quen. Báo trước cho khách quen nếu thực đơn hôm đó khác. Tránh gọi bếp chính đi làm vào ngày nghỉ, vì sẽ thành thói quen.
Người múc cơm làm ca gãy có được tính là làm thêm giờ không?
Ca gãy tự nó không phải là làm thêm. Giờ làm được tính bằng tổng hai đoạn; khoảng nghỉ ở giữa không tính. Nếu tổng hai đoạn vượt giờ làm bình thường trong ngày thì phần vượt là làm thêm. Cách tính tiền chi tiết nên hỏi kế toán hoặc tra văn bản hiện hành.
Quán đông bất thường một ngày thì gọi thêm người thế nào cho ổn?
Giữ sẵn danh sách hai ba người dự phòng đã từng làm ở quán, biết việc và đồng ý được gọi gấp. Gọi theo thứ tự cố định để công bằng, và ghi lại ai đã nhận. Đừng bắt người vừa hết ca ở lại thêm mà không hỏi ý họ trước.
Nhân viên bếp làm việc trong nóng có cần nghỉ thêm không?
Ngoài nghỉ giữa giờ theo luật, quán nên bố trí những khoảng nghỉ ngắn để uống nước, ra khỏi khu bếp vài phút, nhất là mùa nóng. Ghi khung nghỉ vào bảng ca để người đứng bếp không ngại xin nghỉ. Người kiệt sức trong bếp nóng dễ bị bỏng, đứt tay hơn.
Có nên để nhân viên tự đổi ca với nhau ở quán cơm không?
Được, với điều kiện đổi cùng khối việc và người nhận ca biết làm việc đó. Phụ bếp không đổi với người thu ngân nếu chưa từng học thu tiền. Mỗi lần đổi nên báo trong nhóm chat của quán để người quản lý biết và sửa bảng ca.