Tiệm tóc 4 thợ nên giữ nguyên tắc: thứ Bảy, Chủ nhật đủ cả bốn thợ đứng ghế, ngày nghỉ của từng người rải vào các ngày giữa tuần theo vòng xoay cố định, và luôn có ít nhất một người chuyên gội, sấy, pha thuốc ở những khung giờ đông. Thợ chính lo cắt, uốn, nhuộm; thợ phụ giữ cho ghế thợ chính không phải chờ.
Ví dụ trong bài là một tiệm tóc giả định ở Hà Nội: 3 thợ chính, 1 thợ phụ đang học nghề, mở từ 8 giờ 30 đến 20 giờ 30, đông nhất chiều thứ Sáu tới hết Chủ nhật và cả tháng cuối năm âm lịch. Bài không bàn chuyện xếp ca theo sổ hẹn khách; trọng tâm là lịch đi làm và ngày nghỉ của thợ, phần mà chủ tiệm nhỏ thường tính bằng trí nhớ.
Tiệm tóc xếp lịch khác quán ăn ở điểm nào
Ở quán ăn, người đứng bếp hôm nay thay người hôm qua được. Ở tiệm tóc thì không hẳn: khách quen thường đi theo thợ. Một khách nhuộm mỗi hai tháng muốn đúng người đã pha màu cho mình lần trước. Khi xếp ngày nghỉ, bạn đang quyết định luôn khách nào sẽ gặp được thợ của mình, khách nào phải đổi người hoặc dời lịch.
Điểm thứ hai là một dịch vụ kéo dài. Uốn hoặc nhuộm có thể mất hai đến ba tiếng. Nếu thợ nhận khách lúc 18 giờ thì 20 giờ 30 chưa chắc đã xong, và giờ về thật của thợ trễ hơn giờ trên bảng. Bảng lịch phải có quy tắc "giờ nhận khách cuối" cho từng loại dịch vụ, không thì ca tối luôn kéo dài.
Thứ ba, thợ phụ là người dễ bị coi nhẹ nhất trong bảng. Họ gội đầu, sấy, quét tóc, pha thuốc, rửa chén thuốc, và thường được giao "làm từ lúc mở tới lúc đóng" vì đang học nghề. Một ngày mười hai tiếng, bảy ngày một tuần, là lịch của người sẽ bỏ nghề, chứ không phải người đang học nghề. Bạn cần đối xử với giờ làm của thợ phụ y như của thợ chính.
Bảng xoay ngày nghỉ cho 4 thợ trong 4 tuần
Ví dụ giả định. Mỗi thợ chính nghỉ một ngày cố định trong tuần, vòng xoay đổi ngày sau mỗi bốn tuần để không ai giữ mãi ngày nghỉ khó dùng. Thợ phụ nghỉ thứ Ba và nửa ngày thứ Năm.
| Thợ | Tuần 1 | Tuần 2 | Tuần 3 | Tuần 4 |
|---|---|---|---|---|
| Thợ chính A | Nghỉ thứ Hai | Nghỉ thứ Hai | Nghỉ thứ Tư | Nghỉ thứ Tư |
| Thợ chính B | Nghỉ thứ Tư | Nghỉ thứ Tư | Nghỉ thứ Năm | Nghỉ thứ Năm |
| Thợ chính C | Nghỉ thứ Năm | Nghỉ thứ Năm | Nghỉ thứ Hai | Nghỉ thứ Hai |
| Thợ phụ D | Nghỉ thứ Ba, chiều thứ Năm | Nghỉ thứ Ba, chiều thứ Năm | Nghỉ thứ Ba, chiều thứ Năm | Nghỉ thứ Ba, chiều thứ Năm |
Không ai nghỉ thứ Sáu, thứ Bảy, Chủ nhật. Thứ Hai, thứ Tư, thứ Năm tiệm chạy với hai thợ chính và thợ phụ; thứ Ba đủ ba thợ chính nhưng không có thợ phụ, nên thứ Ba nên nhận ít khách uốn nhuộm.
Một số tiệm cho cả tiệm nghỉ một ngày cố định, thường là thứ Hai. Cách đó đơn giản hơn nhiều: mọi người nghỉ cùng nhau, không cần xoay. Đổi lại tiệm mất một ngày doanh thu và khách quen phải nhớ ngày tiệm đóng. Nếu tiệm nằm trong khu dân cư, khách ít ghé đầu tuần, đóng cả tiệm một ngày thường là lựa chọn gọn hơn xoay vòng.
Giữ khách quen khi thợ của họ nghỉ
Công khai ngày nghỉ của từng thợ cho khách quen. Thợ tự báo cho khách quen của mình ngày nghỉ cố định trong tháng. Khách biết trước thì tự hẹn vào ngày thợ có mặt, đỡ cảnh tới tiệm rồi mới biết thợ nghỉ.
Không đổi ngày nghỉ quá thường xuyên. Vòng xoay bốn tuần ở trên là đủ công bằng mà vẫn dễ nhớ. Đổi mỗi tuần thì thợ không nhớ, khách không nhớ, cả tiệm sẽ quay lại xếp bằng trí nhớ.
Ghi công thức màu của khách vào sổ chung. Nhuộm là dịch vụ khó đổi thợ nhất. Nếu công thức màu, thời gian ủ, loại thuốc được ghi lại sau mỗi lần, thợ khác vẫn làm tiếp được khi thợ cũ nghỉ dài ngày.
Thoả thuận rõ chuyện khách của ai. Nếu tiệm trả công theo khách hoặc theo dịch vụ, việc chia khách khi thợ nghỉ phải có quy tắc chung từ trước. Không có quy tắc, ngày nghỉ biến thành chuyện tranh khách, và thợ ngại nghỉ dù cần.
Có một câu trả lời sẵn cho khách hỏi. Lễ tân hoặc thợ đứng quầy nói: "Hôm nay chị Hà nghỉ, chị Hà làm lại từ thứ Năm. Anh/chị muốn hẹn thứ Năm, hay để bạn Minh làm hôm nay theo công thức cũ của chị Hà?" Khách được chọn thì ít phật ý hơn khách bị đổi thợ mà không ai hỏi.
Giờ nhận khách cuối và ca tối
Tiệm mở tới 20 giờ 30 không có nghĩa thợ về lúc 20 giờ 30. Cắt gội mất khoảng bốn mươi phút, uốn hoặc nhuộm hai tiếng trở lên. Nếu không đặt giờ nhận khách cuối, ca tối của thợ thường kéo tới 22 giờ vào các ngày đông, và phần sau 22 giờ đã thuộc khung làm việc ban đêm theo Bộ luật Lao động 2019 (từ 22 giờ đến 6 giờ sáng).
Gợi ý một quy tắc dễ áp: sau 18 giờ không nhận uốn, nhuộm, duỗi; sau 19 giờ 30 chỉ nhận cắt, gội, sấy. Dán quy tắc này ở quầy và nói rõ với khách quen. Ngày cuối năm âm lịch, khi khách đông bất thường, bạn có thể kéo giờ nhận khách cuối muộn hơn, nhưng phải ghi rõ ai làm thêm, làm thêm bao lâu, và người đó có đồng ý không.
Cách chia ca tối cũng quan trọng. Bốn thợ không cần cùng ở lại tới khi đóng cửa. Hai người làm ca muộn (vào 11 giờ, về 20 giờ 30), hai người làm ca sớm (vào 8 giờ 30, về 18 giờ) là đủ cho phần lớn ngày thường; cuối tuần cả bốn có thể làm ca dài hơn nhưng phải cộng tổng tuần để không vượt 48 giờ làm bình thường. Thợ phụ nên theo ca muộn, vì buổi tối mới dồn khách gội sấy sau giờ làm.
Lịch riêng cho ba tuần cuối năm âm lịch
Ba tuần trước Tết là khoảng tiệm tóc đông nhất năm, cũng là lúc thợ muốn về quê sớm. Lên một lịch riêng cho giai đoạn này, chốt trước ít nhất một tháng. Ví dụ giả định cho tiệm 4 thợ:
| Giai đoạn | Giờ mở | Ngày nghỉ trong tuần | Ai về quê |
|---|---|---|---|
| Tuần thứ ba trước Tết | Như thường | Giữ vòng xoay | Chưa ai |
| Tuần thứ hai trước Tết | Thêm một tiếng buổi tối | Mỗi thợ nghỉ nửa ngày thay vì cả ngày, có đồng ý trước | Chưa ai |
| Tuần cuối trước Tết | Thêm một tiếng sáng và tối | Tạm ngưng, nghỉ bù sau Tết | Thợ ở xa nhất về từ ngày 28 âm lịch |
| Sau Tết | Mở lại theo ngày đã báo | Nghỉ bù cho người làm tuần cuối | Người về sớm quay lại trước |
Giờ kéo dài và ngày nghỉ tạm ngưng đều là làm thêm, cần người lao động đồng ý và phải nằm trong giới hạn: không quá 50% giờ làm bình thường trong ngày, không quá 40 giờ trong tháng. Ghi lại giờ làm thêm từng người theo ngày, đừng đợi cuối tháng mới nhớ lại.
Năm nay ai về quê sớm thì năm sau nhường. Ghi tên vào bảng tính chung để năm sau không phải tranh luận lại từ đầu.
Lập lịch tháng cho tiệm tóc từ đầu
Nếu tiệm của bạn đang xếp lịch bằng trí nhớ, làm theo trình tự này một lần, sau đó mỗi tháng chỉ cần chỉnh.
- Đếm số khách theo ngày trong tuần của hai tháng gần nhất từ sổ thu tiền. Không cần chính xác, chỉ cần thấy ngày nào đông, ngày nào thưa.
- Chọn ba ngày thưa nhất để rải ngày nghỉ, hoặc chọn một ngày thưa nhất để cả tiệm đóng cửa.
- Hỏi từng thợ ngày nghỉ họ muốn và lý do (đón con, học thêm, việc gia đình). Ưu tiên người có lý do cố định, nhưng luân phiên ngày còn lại.
- Viết bảng xoay bốn tuần như ở trên, dán ở phòng sau và gửi ảnh vào nhóm chat của tiệm.
- Đặt giờ nhận khách cuối cho từng loại dịch vụ và quy tắc ca sớm, ca muộn.
- Cuối tháng cộng giờ làm của từng thợ, đối chiếu với bảng. Ai làm thêm nhiều nhất thì tháng sau chỉnh trước.
Tiệm nhỏ không cần bảng tính phức tạp. Một bảng kẻ tay bốn hàng, bốn cột là đủ, miễn mọi người cùng nhìn một bảng và mọi lần đổi đều được sửa trên bảng đó.
Chỗ hay sai ở tiệm tóc nhỏ
- Thợ phụ làm từ mở tới đóng cửa vì "đang học". Học nghề không phải lý do để bỏ qua giờ làm và ngày nghỉ. Thợ phụ cũng cần nghỉ giữa giờ ít nhất 30 phút khi làm liên tục từ 6 giờ trở lên và ít nhất một ngày nghỉ trọn mỗi tuần.
- Nghỉ trưa không có giờ cố định. Thợ đứng ghế liên tục từ sáng tới chiều rồi ăn vội giữa hai khách. Hãy ghi khung nghỉ của từng người vào bảng, so le nhau, để không bao giờ cả ba thợ cùng nghỉ.
- Tháng Chạp không có kế hoạch riêng. Ba tuần cuối năm âm lịch, tiệm tóc có thể đông gấp đôi. Lên lịch riêng cho giai đoạn này từ một tháng trước, nói rõ ai làm thêm, ai về quê ngày nào.
- Đổi ca bằng tin nhắn riêng. Hai thợ đổi ngày nghỉ với nhau mà chủ tiệm không biết thì khách hẹn sai thợ. Mọi lần đổi báo trong nhóm chung và sửa trên bảng.
Nếu bạn chỉ sửa được một chỗ, hãy sửa giờ làm của thợ phụ trước: đó là người đang giữ cho tiệm chạy nhịp, và là người tiệm cần giữ lại để thành thợ chính sau này. Một thợ phụ được nghỉ đủ, được dạy thêm mỗi tuần vài buổi vào giờ vắng khách, sau một hai năm sẽ đứng ghế được; một thợ phụ bị vắt sức thì thường đi trước khi kịp học xong.
Câu hỏi thường gặp
Tiệm tóc có nên đóng cửa một ngày cố định trong tuần không?
Nên cân nhắc nếu tiệm nhỏ, ở khu dân cư và có một ngày thật sự vắng. Đóng một ngày giúp cả tiệm nghỉ cùng nhau, không phải xoay lịch. Nếu tiệm ở mặt phố đông, khách vãng lai nhiều, rải ngày nghỉ cho từng thợ thường giữ được doanh thu tốt hơn.
Thợ chính muốn nghỉ cuối tuần thì xử lý thế nào?
Cuối tuần là lúc tiệm cần đủ người nhất, nên nghỉ cuối tuần nên là ngoại lệ có báo trước, không phải lịch cố định. Có thể luân phiên mỗi thợ được nghỉ một ngày cuối tuần trong tháng, báo trước ít nhất hai tuần để tiệm điều chỉnh lịch khách quen.
Thợ phụ đang học việc có được trả theo giờ làm như người khác không?
Cách trả công phụ thuộc thoả thuận và loại hợp đồng, nên hỏi kế toán hoặc cơ quan quản lý lao động nơi tiệm đăng ký. Về giờ làm, thợ phụ vẫn phải được ghi giờ, có nghỉ giữa giờ và ngày nghỉ hằng tuần như mọi người lao động khác.
Khách tới sát giờ đóng cửa đòi nhuộm thì có nên nhận không?
Nên có quy tắc giờ nhận khách cuối cho từng dịch vụ và áp dụng đều cho mọi khách. Nhận một lần vì ngại từ chối thì lần sau thợ ca muộn lại phải ở lại tới khuya. Gợi ý khách hẹn sáng hôm sau, hoặc làm dịch vụ ngắn hơn trong buổi tối.
Tiệm có 2 thợ thì xếp ngày nghỉ ra sao?
Với hai thợ, mỗi ngày nghỉ của một người là một ngày tiệm chỉ còn một người. Cách thường dùng là đóng cửa cả tiệm một ngày thưa nhất, cộng thêm mỗi người nghỉ nửa ngày luân phiên giữa tuần. Đừng để cả hai làm bảy ngày liên tục vì không ai muốn nghỉ.