Ba ca đầu tiên của người bán thời gian mới nên được xếp vào khung giờ vừa phải chứ không phải giờ đông nhất, luôn ghép với cùng một người kèm đã quen việc, mỗi ca có một danh sách việc cần học rõ ràng, và chỉ cho đứng ca không có người kèm sau khi đã tự làm được các việc đó. Ném người mới vào ca tối thứ Bảy đông nhất để “học nhanh” là cách hay gặp nhất khiến họ nghỉ trong tuần đầu.
Bài này đưa ra cách chọn khung giờ, cách chọn người kèm, nội dung từng ca trong ba ca đầu, và cách ghi vào bảng ca để không ai quên người mới đang học. Ví dụ là một tiệm nail giả định ở TP Hồ Chí Minh với bốn thợ, nhận thêm một người bán thời gian phụ việc tiếp khách, chuẩn bị dụng cụ và làm các bước đơn giản.
Vì sao người mới nghỉ trong tuần đầu
Người bán thời gian mới thường đến với rất ít ràng buộc: họ chưa quen ai, chưa có ca cố định, chưa thấy lý do để ở lại. Tuần đầu là lúc họ quyết định có quay lại hay không, và quyết định đó dựa nhiều vào ba ca đầu tiên.
Những lý do hay gặp: bị đặt vào giờ đông nhất, không ai có thời gian chỉ; mỗi ca một người chỉ, mỗi người dạy một kiểu; không biết mình đang làm đúng hay sai vì không ai nói; hoặc ngược lại, bị đứng chờ suốt ca vì người kèm bận, không giao việc gì.
Ở tiệm nail ví dụ, hai người phụ việc trước đó đều nghỉ sau chưa tới năm ca. Người thứ nhất được xếp ngay vào chiều Chủ nhật, đông khách, bốn thợ đều kín tay, không ai rảnh chỉ. Người thứ hai được ba thợ khác nhau chỉ cách khử khuẩn dụng cụ theo ba kiểu, không biết nghe ai. Cả hai lỗi này đều nằm ở cách xếp ca, không nằm ở người mới.
Chi phí của việc người mới nghỉ trong tuần đầu thường bị bỏ qua: thời gian tuyển lại, ca kèm đã làm mà không giữ được người, và người kèm mất dần hứng thú kèm người tiếp theo. Đầu tư cho ba ca đầu là phần rẻ nhất trong cả quá trình.
Chọn khung giờ cho ba ca đầu
Chọn giờ có khách nhưng không kín. Giờ vắng hẳn thì không có gì để học; giờ kín khách thì không ai có thời gian chỉ. Ở tiệm nail, sáng thứ Ba và chiều thứ Tư là khung vừa: có vài khách, thợ vẫn rảnh tay giữa các lượt.
Ba ca gần nhau. Ba ca trong cùng một tuần hoặc tối đa mười ngày. Cách nhau quá xa thì người mới quên những gì đã học ở ca trước.
Ca đầu ngắn hơn ca thường. Ca đầu khoảng ba tiếng là đủ: người mới đầu óc căng, học nhiều quá trong một ca dài thì nhớ ít. Hai ca sau mới dài bằng ca thường.
Không xếp ca đầu vào ca đóng cửa. Ca đóng cửa có nhiều việc theo trình tự và cần giữ tiền, người mới chưa nên đứng. Để ca đóng cửa sau khi đã quen các việc trong ngày.
Ca đầu nên có quản lý ghé qua. Quản lý không cần kèm, chỉ cần có mặt mười lăm phút đầu ca để chào, giới thiệu người mới với mọi người và nói ngắn hôm nay em sẽ học gì. Người mới thấy mình được chờ đón chứ không bị bỏ vào một góc.
Chọn người kèm
Người kèm quan trọng hơn khung giờ. Một vài điều nên giữ:
- Một người kèm cho cả ba ca. Cùng một người thì cách làm thống nhất, và người kèm biết người mới đã học tới đâu.
- Người kèm là người làm lâu, làm đúng quy trình, không nhất thiết là người giỏi nhất. Người giỏi nhất thường bận nhất.
- Người kèm biết trước mình đang kèm, có tên trong bảng ca với ký hiệu riêng, không phải nghe tin vào sáng hôm đó.
- Người kèm có ít khách hơn bình thường trong ca đó, nếu tiệm sắp xếp được, để có thời gian chỉ.
- Người kèm được ghi nhận việc kèm như một phần công việc, không phải việc làm thêm không ai thấy.
Câu mẫu nói với người kèm: “Tuần này em Vân vào làm, chị xếp ba ca của em vào cùng ca với em Thư. Thư kèm Vân giúp chị nha, sáng thứ Ba chị bớt cho Thư một lượt khách để có thời gian chỉ.”
Nếu tiệm chỉ có một hai người có thể kèm, hãy dạy thêm người kèm từ những người làm lâu khác, bắt đầu bằng việc cho họ đứng xem một người kèm giỏi làm trong một ca. Phụ thuộc vào một người kèm duy nhất thì khi người đó nghỉ, người mới không có ai dạy.
Nội dung ba ca đầu ở tiệm nail
Danh sách việc cho từng ca được viết sẵn, người kèm đánh dấu những gì người mới đã làm được. Nội dung dưới đây là ví dụ giả định cho vị trí phụ việc.
| Ca | Người mới xem | Người mới tự làm có người kèm đứng cạnh | Cuối ca hỏi lại |
|---|---|---|---|
| Ca 1 (3 tiếng) | Cách đón khách, sắp ghế, quy trình khử khuẩn dụng cụ | Chuẩn bị bàn làm việc, rửa và sắp dụng cụ | “Phần nào em thấy chưa rõ?” |
| Ca 2 (ca thường) | Các bước đơn giản được phép làm cho khách | Đón khách, khử khuẩn dụng cụ, dọn bàn sau lượt khách | “Em tự làm phần nào mà không cần hỏi?” |
| Ca 3 (ca thường) | Cách xử lý khi khách đợi lâu, khi hết dụng cụ | Toàn bộ việc của vị trí, người kèm chỉ quan sát | “Em thấy đứng một mình được chưa?” |
Mỗi ca có ba phần rõ ràng: xem, làm có người đứng cạnh, và hỏi lại. Người kèm không phải nhớ dạy gì, chỉ đi theo danh sách. Người mới cũng biết hôm nay mình học gì.
Danh sách ghi trên một tờ giấy hoặc trong bảng tính chung, người kèm tích từng dòng ngay cuối mỗi ca, khi còn nhớ rõ. Sau ba ca, quản lý nhìn vào là biết người mới đã làm được gì và còn thiếu gì, không cần hỏi lại cả hai.
Ghi ca kèm vào bảng ca thế nào
Ca kèm phải hiện trong bảng ca như mọi ca khác, không phải thoả thuận miệng. Cách đơn giản là ghi tên người mới cạnh tên người kèm và thêm một ký hiệu riêng, ví dụ chữ K trong ngoặc. Ai mở bảng cũng biết ca đó có người đang học.
Ca kèm là giờ làm việc thực sự của người mới: họ có mặt và làm việc theo phân công. Ghi đủ giờ vào, ra như ca thường để cuối tháng đối chiếu chấm công và trả lương đúng. Đừng coi ca học việc là “ca không tính”. Nếu có thoả thuận thử việc thì hình thức và điều kiện thử việc theo quy định riêng, nên tra văn bản hiện hành hoặc hỏi kế toán.
Người lập ca cũng cần nhớ: trong ca kèm, người mới chưa được tính là một người đủ sức. Nếu ca đó cần hai người phục vụ, xếp đủ hai người không kể người mới. Tính người mới vào số người cần ngay từ ca đầu là cách nhanh nhất để người kèm không có thời gian kèm.
Bảng tính có thể thêm một cột “đang học” cho người mới, tự hết khi danh sách việc đã tích đủ. Người lập ca tuần sau nhìn cột này là biết còn phải xếp ca kèm cho ai.
Khi nào cho đứng ca không có người kèm
Khi đã tự làm hết danh sách ít nhất một lần. Không phải sau đúng ba ca. Có người cần hai ca, có người cần bốn. Danh sách tích đủ là tiêu chí, số ca chỉ là dự kiến.
Khi người kèm và người mới cùng đồng ý. Hỏi riêng cả hai. Người kèm có thể thấy chỗ người mới chưa vững; người mới có thể còn ngại một việc cụ thể mà chưa dám nói.
Ca độc lập đầu tiên vẫn có người quen ở gần. Ca đầu tiên đứng một mình nên là ca có ít nhất một thợ cũ cùng làm, chỉ là không phải kèm. Có gì không biết vẫn có người hỏi.
Sau hai tuần, nói chuyện lại một lần. Mười phút hỏi người mới: “Hai tuần qua có việc gì em vẫn thấy lúng túng không?”. Thường sẽ có một hai việc nhỏ cần chỉ thêm, chỉ sớm thì không thành thói quen sai.
Đừng giữ người mới trong ca kèm quá lâu. Người đã làm được hết mà vẫn bị xếp kèm sẽ thấy mình không được tin. Khi danh sách đã tích đủ và người kèm đồng ý, chuyển sang ca độc lập ngay tuần sau.
Chỗ hay sai và cái không cần làm
Dạy hết mọi thứ trong ca đầu. Người mới nhớ được ba bốn việc trong một ca. Phần còn lại để ca sau. Danh sách chia ca giúp tránh dồn.
Mỗi ca một người kèm khác nhau. Ba người kèm ba kiểu là người mới không biết đâu là cách đúng. Nếu buộc phải đổi người kèm, người kèm mới đọc danh sách đã tích trước khi vào ca.
Không cần tài liệu đào tạo dày. Quán nhỏ chỉ cần một tờ danh sách việc cho từng vị trí, viết bằng câu ngắn. Tài liệu dày không ai đọc, tờ danh sách thì người kèm dùng mỗi ca.
Không cần kiểm tra viết hay chấm điểm. Người kèm nhìn người mới làm là đủ biết. Bài kiểm tra chỉ làm người bán thời gian thấy căng thẳng mà quán không biết thêm gì.
Để người mới tự đọc tài liệu rồi vào ca. Đọc không thay được làm. Người mới cần thấy người kèm làm trước, rồi tự làm có người đứng cạnh. Tờ danh sách chỉ để nhắc, không để tự học.
Quên hỏi người kèm sau ba ca. Người kèm biết rõ nhất người mới vững ở đâu, yếu ở đâu. Năm phút hỏi họ cho quản lý thông tin chính xác hơn mọi cách khác.
Câu hỏi thường gặp
Nhân viên bán thời gian mới cần bao nhiêu ca kèm?
Thường khoảng ba ca cho vị trí đơn giản, nhưng tiêu chí đúng là đã tự làm được toàn bộ danh sách việc của vị trí. Có người cần ít hơn, có người cần thêm một hai ca.
Ca kèm có được tính giờ làm và trả lương không?
Ca kèm là thời gian người mới có mặt làm việc theo phân công, nên cần ghi đủ giờ vào bảng ca. Điều kiện thử việc và cách trả lương trong thời gian này tra văn bản hiện hành hoặc hỏi kế toán.
Có nên để người mới học vào giờ đông khách để quen nhanh không?
Không nên cho ba ca đầu. Giờ đông thì người kèm không có thời gian chỉ, người mới dễ hoảng và làm sai. Giờ vừa phải giúp học kỹ hơn, sau đó mới đưa vào giờ đông.
Người kèm có cần được giảm việc trong ca kèm không?
Nên giảm bớt một phần, ví dụ ít khách hơn một lượt, để người kèm có thời gian chỉ. Nếu người kèm vẫn phải làm đủ việc như thường thì việc kèm thường bị bỏ qua.
Danh sách việc cho người mới nên viết thế nào?
Viết theo từng vị trí, mỗi dòng là một việc cụ thể bằng câu ngắn, chia theo ca học. Người kèm tích từng dòng khi người mới đã tự làm được, quản lý nhìn vào là biết tiến độ.