Bộ luật Lao động 2019 quy định mỗi tuần người lao động được nghỉ ít nhất 24 giờ liên tục. Quán mở cửa cả 7 ngày vẫn làm được điều này bằng cách cho mỗi người nghỉ một ngày khác nhau, xếp theo bảng luân phiên chứ không cho cả quán nghỉ cùng lúc.
Ngày nghỉ hằng tuần do người sử dụng lao động bố trí và ghi trong nội quy; luật không bắt phải nghỉ chủ nhật. Bài này giải thích 24 giờ liên tục được đếm ra sao khi nhân viên làm ca tối, so sánh nghỉ cố định với nghỉ xoay, đưa ra bảng luân phiên cho quán bún 6 người ở TP Hồ Chí Minh, và chỉ ra những tình huống phải đổi ngày nghỉ mà vẫn giữ đúng luật. Trường hợp đặc biệt không bố trí được nghỉ theo tuần có cơ chế riêng, bạn nên tra Điều 111 và văn bản hướng dẫn hiện hành.
24 giờ liên tục được đếm từ lúc nào
Con số 24 giờ nghe đơn giản, nhưng cách đếm phụ thuộc vào giờ kết thúc ca trước và giờ bắt đầu ca sau. Ví dụ anh Toàn làm ca tối thứ Hai đến 22 giờ, nghỉ thứ Ba, rồi vào ca sáng thứ Tư lúc 6 giờ. Từ 22 giờ thứ Hai đến 6 giờ thứ Tư là 32 giờ liền, thoải mái vượt mức tối thiểu.
Ngược lại, nếu chị Thảo làm ca sáng thứ Hai kết thúc lúc 14 giờ và quay lại ca chiều thứ Ba lúc 14 giờ, chị cũng có đúng 24 giờ liền nhưng không có trọn một ngày nào để đi khám bệnh, về quê hay làm giấy tờ. Đúng luật, nhưng với nhân viên đó là “nghỉ mà như không nghỉ”, và họ sẽ so với người được nghỉ trọn ngày.
Vì vậy khi xếp ngày nghỉ, hãy nhìn cả hai đầu: ca ngay trước ngày nghỉ nên kết thúc sớm hoặc vừa phải, ca ngay sau ngày nghỉ không nên bắt đầu quá sớm. Kiểu ghép tốt nhất là ca sáng trước ngày nghỉ và ca chiều sau ngày nghỉ, cho người lao động gần hai ngày trọn để sinh hoạt. Kiểu ghép nên tránh là ca tối đóng cửa trước ngày nghỉ rồi ca mở cửa ngay sau ngày nghỉ, vì người đó gần như dùng ngày nghỉ để ngủ bù.
Nghỉ cố định hay nghỉ xoay: chọn theo kiểu quán
Cả hai cách đều đúng luật nếu mỗi người có ít nhất 24 giờ liên tục mỗi tuần. Khác nhau ở cảm giác công bằng và độ dễ quản lý.
| Tiêu chí | Nghỉ cố định (mỗi người một thứ trong tuần) | Nghỉ xoay (đổi ngày nghỉ theo chu kỳ) |
|---|---|---|
| Dễ nhớ | Rất dễ, ai cũng biết mình nghỉ thứ mấy | Phải xem bảng mỗi tuần |
| Công bằng cuối tuần | Người nghỉ thứ Bảy, chủ nhật được lợi lâu dài | Mọi người lần lượt có ngày nghỉ cuối tuần |
| Hợp với | Nhân viên có lịch học, lịch đón con cố định | Quán có nhiều người cùng muốn nghỉ cuối tuần |
| Rủi ro | Ngày đông khách thiếu người nếu nhiều người chọn cùng thứ | Dễ quên ai đã nghỉ cuối tuần gần nhất |
| Việc cần làm | Không cho quá một người cùng vị trí nghỉ một ngày | Lưu bảng xoay để biết vòng đang ở đâu |
Nhiều quán dùng cách lai: mỗi người có một ngày nghỉ cố định giữa tuần, và cứ bốn tuần một lần được đổi sang nghỉ thứ Bảy hoặc chủ nhật theo vòng. Cách này giữ được tính dễ nhớ mà ai cũng có lúc nghỉ cuối tuần với gia đình.
Bảng luân phiên ngày nghỉ: quán bún 6 người ở TP Hồ Chí Minh
Ví dụ giả định: quán mở 6 giờ đến 21 giờ cả tuần, cần tối thiểu ba người mỗi ca sáng và hai người ca chiều. Thứ Hai, thứ Ba vắng nhất nên được xếp nhiều người nghỉ hơn; cuối tuần không ai nghỉ trừ người đang đến lượt nghỉ cuối tuần.
| Người | Tuần 1 | Tuần 2 | Tuần 3 | Tuần 4 |
|---|---|---|---|---|
| Chị Mai (bếp) | Thứ Hai | Thứ Hai | Thứ Hai | Chủ nhật |
| Anh Khoa (bếp) | Thứ Ba | Thứ Ba | Thứ Bảy | Thứ Ba |
| Em Như (phục vụ) | Thứ Tư | Chủ nhật | Thứ Tư | Thứ Tư |
| Em Bảo (phục vụ) | Thứ Bảy | Thứ Năm | Thứ Năm | Thứ Năm |
| Anh Hưng (thu ngân) | Thứ Hai | Thứ Sáu | Thứ Sáu | Thứ Sáu |
| Em Trang (phục vụ) | Thứ Ba | Thứ Ba | Chủ nhật | Thứ Ba |
Mỗi tuần nhiều nhất hai người nghỉ cuối tuần và không trùng ngày, mỗi người có một lần nghỉ cuối tuần trong bốn tuần, trừ anh Hưng sẽ đến lượt ở vòng sau. Hai đầu bếp không bao giờ nghỉ cùng ngày. Khi đổi từ tuần 3 sang tuần 4, kiểm xem có ai làm liền quá sáu ngày giữa hai ngày nghỉ không, vì đổi thứ nghỉ giữa hai tuần dễ tạo ra quãng làm dài. Bảng trên cố ý để lại một lỗi như vậy ở em Như, mục dưới chỉ ra cách nhận và sửa.
Quãng làm liền giữa hai ngày nghỉ
Luật nói về mỗi tuần, nhưng bảng xoay có thể vô tình tạo ra quãng làm rất dài. Ví dụ em Như nghỉ thứ Tư tuần 1, sang tuần 2 đổi sang nghỉ chủ nhật: em làm liền từ thứ Năm tuần 1 đến thứ Bảy tuần 2, tức mười ngày không nghỉ. Mỗi tuần vẫn có một ngày nghỉ, nhưng mười ngày liền đứng quầy là quá sức với phần lớn nhân viên phục vụ.
Cách tránh là khi đổi ngày nghỉ sang muộn hơn trong tuần, thêm một ngày nghỉ đệm hoặc đổi theo hướng sớm hơn. Trong bảng tính, có thể thêm một cột đếm số ngày làm liền tính đến hôm nay, ô nào vượt bảy thì tô đỏ. Cột này tốn hai phút lập nhưng bắt được lỗi mà mắt thường bỏ qua khi nhìn từng tuần riêng lẻ.
Ngược lại, đổi ngày nghỉ sớm hơn có thể tạo ra hai ngày nghỉ gần nhau, ví dụ nghỉ chủ nhật rồi thứ Ba. Với nhân viên đó là tuần dễ thở, không vi phạm gì, nhưng quán nên để ý đừng để cùng một người luôn được tuần dễ thở còn người khác luôn gánh quãng dài.
Khi phải đổi ngày nghỉ hoặc gọi người vào làm ngày nghỉ
Đổi ngày nghỉ trong cùng tuần là chuyện bình thường. Nhân viên xin đổi nghỉ thứ Ba sang thứ Năm để đi đám cưới thì chỉ cần kiểm xem thứ Năm còn đủ người và quãng làm liền không bị kéo dài quá mức. Ghi lại thay đổi trên bảng ca, đừng chỉ nói miệng.
Gọi người vào làm đúng ngày nghỉ hằng tuần là làm thêm giờ. Nếu không đổi ngày nghỉ sang ngày khác mà người đó vẫn làm, giờ làm ngày hôm đó được tính là làm thêm và phải có sự đồng ý của người lao động. Mức lương làm thêm vào ngày nghỉ hằng tuần cao hơn ngày thường, tính cụ thể bạn hỏi kế toán.
Đổi bù sang ngày khác trong tuần thì không thành làm thêm. Khi bạn dời ngày nghỉ của em Bảo từ thứ Năm sang thứ Sáu, em vẫn có 24 giờ liền trong tuần, không phát sinh làm thêm. Nhưng nên hỏi trước, vì em có thể đã hẹn việc riêng vào thứ Năm.
Không bố trí được nghỉ theo tuần là trường hợp đặc biệt. Luật có cơ chế cho tính ngày nghỉ bình quân theo tháng khi do chu kỳ lao động không thể nghỉ hằng tuần. Đây không phải cửa để quán thường xuyên bỏ ngày nghỉ, và điều kiện áp dụng nên tra Điều 111 cùng văn bản hướng dẫn hiện hành.
Tự kiểm bảng ngày nghỉ trước khi gửi cho cả quán
Năm phút soát lại trước khi gửi bảng ca đỡ được cả tuần đổi lịch. Đi lần lượt theo các bước dưới đây, với sổ giấy hay bảng tính đều được.
- Đếm số ngày nghỉ của từng người trong tuần: ai không có ngày nào là sai ngay, sửa trước khi làm gì khác.
- Với từng ngày nghỉ, xem giờ kết thúc ca trước và giờ bắt đầu ca sau, bảo đảm khoảng cách ít nhất 24 giờ liền.
- Đếm số ngày làm liền tính cả tuần trước, người nào vượt bảy ngày thì dời ngày nghỉ sớm lên.
- Mỗi ngày, kiểm từng vị trí bếp, thu ngân, pha chế còn ít nhất một người biết việc.
- Xem ai đến lượt nghỉ cuối tuần theo vòng xoay và ai đã nghỉ cuối tuần gần nhất.
- Đánh dấu các ngày đổi so với tuần trước để nhân viên nhìn là thấy, tránh người đi làm nhầm ngày nghỉ cũ.
Nếu bảng ca làm trên bảng tính, cột đếm ngày làm liền và cột đánh dấu thay đổi là hai cột đáng thêm nhất. Chúng giúp người lập bảng không phải nhớ, và giúp người mới nhận việc lập bảng thay khi quản lý đi vắng.
Câu mẫu khi xin nhân viên đổi ngày nghỉ
Cách hỏi quyết định nhân viên đồng ý vui vẻ hay đồng ý trong bực bội. Câu nên dùng có ba phần: lý do, đề nghị cụ thể và đường từ chối. Ví dụ: “Bảo ơi, thứ Năm này chị Mai phải đi khám, bếp thiếu người. Em đổi nghỉ sang thứ Sáu được không? Nếu thứ Năm em có hẹn rồi thì cứ nói, anh hỏi người khác.”
Tránh kiểu thông báo một chiều trong nhóm chat: “Tuần này Bảo nghỉ thứ Sáu nhé”, nhất là khi lịch đã gửi từ trước. Lịch đã gửi là một cam kết; đổi lịch không hỏi khiến nhân viên khó sắp xếp việc riêng và dần không tin vào bảng ca nữa.
Khi nhân viên là người xin đổi, hãy trả lời trong ngày và nói rõ đổi được hay không, nếu không thì vì sao. Một quy ước đơn giản là xin đổi trước ít nhất ba ngày và tự tìm người đổi chéo, quán duyệt lần cuối. Ghi lại các lần đổi để cuối tháng nhìn xem có ai bị đổi ngày nghỉ quá nhiều không.
Có một việc không cần làm: bắt nhân viên viết đơn mỗi lần đổi ngày nghỉ trong tuần. Với quán nhỏ, một tin nhắn trong nhóm chat có xác nhận của quản lý là đủ làm bằng, miễn bảng ca được sửa theo và bản cũ được giữ lại. Thủ tục càng nặng thì nhân viên càng tự đổi ngầm với nhau, và lúc đó bảng ca không còn phản ánh ai thật sự đi làm.
Câu hỏi thường gặp
Nhân viên có bắt buộc phải nghỉ ngày chủ nhật không?
Không. Bộ luật Lao động 2019 chỉ yêu cầu mỗi tuần nghỉ ít nhất 24 giờ liên tục, ngày nghỉ cụ thể do người sử dụng lao động bố trí và ghi trong nội quy. Quán mở chủ nhật có thể cho nhân viên nghỉ ngày khác trong tuần.
Làm ca chiều hôm trước rồi ca chiều hôm sau có đủ 24 giờ nghỉ không?
Nếu ca trước kết thúc đúng lúc ca sau bắt đầu sau một ngày, người đó có đúng 24 giờ liên tục, đạt mức tối thiểu. Tuy nhiên họ không có trọn một ngày để sinh hoạt, nên tốt hơn là ghép ca sáng trước ngày nghỉ với ca chiều sau ngày nghỉ.
Gọi nhân viên đi làm vào ngày nghỉ hằng tuần có được không?
Được nếu người lao động đồng ý và giờ làm hôm đó được tính là làm thêm giờ, nằm trong giới hạn làm thêm của tháng và năm. Nếu dời ngày nghỉ sang ngày khác trong cùng tuần thì không phát sinh làm thêm, nhưng vẫn nên hỏi ý trước.
Quán đông quá, cả tháng không cho nhân viên nghỉ rồi bù cuối tháng được không?
Gộp ngày nghỉ theo tháng chỉ dành cho trường hợp đặc biệt do chu kỳ lao động không thể nghỉ hằng tuần, có điều kiện riêng trong Điều 111. Quán ăn, quán cà phê thông thường nên bố trí nghỉ mỗi tuần; muốn áp dụng cách khác hãy hỏi cơ quan quản lý lao động.
Có nên cho hai người cùng vị trí nghỉ cùng một ngày không?
Nên tránh, vì khi một người còn lại ốm hoặc có việc đột xuất thì vị trí đó trống hẳn. Với bếp, thu ngân hay pha chế, hãy đặt quy tắc mỗi ngày tối đa một người của vị trí đó được nghỉ và ghi rõ trên bảng luân phiên.