Theo Bộ luật Lao động 2019, người làm việc liên tục từ 6 giờ trở lên được nghỉ giữa giờ ít nhất 30 phút liên tục; nếu làm ban đêm thì ít nhất 45 phút liên tục. Đây là mức tối thiểu, quán có thể cho nghỉ nhiều hơn nhưng không được ít hơn hoặc chia vụn.
Phần còn lại là chuyện xếp lịch: làm sao để mỗi người được nghỉ trọn khoảng nghỉ mà quầy vẫn có người đón khách. Bài này đi qua cách hiểu chữ “liên tục”, sự khác nhau giữa nghỉ thật và ăn vội cạnh quầy, một bảng giờ nghỉ so le cho tiệm tóc 4 thợ ở Hà Nội, cách ghi giờ nghỉ vào bảng ca và các lỗi hay gặp. Trước khi đưa vào nội quy, hãy tra lại văn bản hướng dẫn hiện hành.
Luật nói gì, và chữ “liên tục” quan trọng ra sao
Điều 109 Bộ luật Lao động 2019 đặt hai mốc: làm việc từ 6 giờ trở lên trong một ngày thì nghỉ giữa giờ ít nhất 30 phút liên tục; làm việc ban đêm thì ít nhất 45 phút liên tục. Ban đêm ở đây là khoảng từ 22 giờ đến 6 giờ sáng hôm sau.
Chữ “liên tục” loại bỏ kiểu nghỉ ba lần mười phút. Ba lần đứng tựa vào kho uống nước không cộng thành một lần nghỉ 30 phút, vì người lao động không có một quãng đủ dài để ăn và hồi sức. Quán vẫn có thể cho thêm các lần giải lao ngắn, nhưng phải có ít nhất một khoảng trọn vẹn đạt mức tối thiểu.
Ngoài khoảng nghỉ bắt buộc, người sử dụng lao động quy định thời điểm nghỉ cụ thể trong nội quy. Nghĩa là quán được quyền chọn nghỉ lúc 10 giờ 30 hay 14 giờ, miễn khoảng nghỉ rơi vào giữa ca chứ không đẩy về cuối ca rồi cho về sớm. Cho về sớm ba mươi phút không thay được nghỉ giữa giờ, vì mục đích của luật là người đứng ca được nghỉ trong lúc đang làm.
Về tiền lương, văn bản hướng dẫn coi thời gian nghỉ giữa giờ là thời giờ nghỉ ngơi được tính vào thời giờ làm việc. Nếu bạn định trừ giờ nghỉ ra khỏi ca, hãy hỏi kế toán hoặc cơ quan lao động trước khi làm.
Nghỉ thật khác ăn vội cạnh quầy
Nghỉ thật là được rời vị trí. Nhân viên ra khỏi quầy, ngồi ở phòng sau hay góc nghỉ, không phải trông khách. Nếu vừa ăn vừa phải ngẩng lên tính tiền, đó là đang làm việc, không phải đang nghỉ.
Nghỉ thật là không bị gọi lại trừ trường hợp khẩn cấp. Quy ước rõ: chỉ gọi khi có sự cố an toàn hoặc khách cần đúng người đó mà không ai thay được. Còn đông khách thì người đang trực phải xoay xở, hoặc trưởng ca ra đứng thay.
Nghỉ thật có chỗ ngồi. Quán chật vẫn nên có một chiếc ghế ở kho hay sau bếp. Người đứng ca 8 tiếng mà khoảng nghỉ phải đứng ngoài vỉa hè thì sau vài tháng sẽ xin nghỉ việc chứ không xin thêm giờ nghỉ.
Nghỉ thật có giờ ghi sẵn. Khi giờ nghỉ đã ghi trong bảng ca, người nghỉ không phải ngại, người đứng lại không thấy bị bỏ rơi. Giờ nghỉ “lúc nào vắng thì nghỉ” là kiểu dễ biến thành không nghỉ, vì quán đông thì chẳng ai dám rời quầy.
Bảng giờ nghỉ so le: tiệm tóc 4 thợ ở Hà Nội
Ví dụ giả định: tiệm mở 9 giờ đến 20 giờ, bốn thợ làm ca 9 giờ đến 17 giờ hoặc 12 giờ đến 20 giờ. Giờ đông khách là 10 giờ đến 12 giờ và 17 giờ đến 19 giờ 30, vì vậy giờ nghỉ được đặt vào quãng vắng giữa trưa và đầu chiều, mỗi lúc chỉ một thợ rời ghế.
| Thợ | Ca | Giờ nghỉ | Người trông ghế thay |
|---|---|---|---|
| Chị Lan | 9 giờ – 17 giờ | 12 giờ – 12 giờ 30 | Anh Dũng |
| Anh Dũng | 9 giờ – 17 giờ | 12 giờ 30 – 13 giờ | Chị Lan |
| Em Ngọc | 12 giờ – 20 giờ | 15 giờ 30 – 16 giờ | Em Hiếu |
| Em Hiếu | 12 giờ – 20 giờ | 16 giờ – 16 giờ 30 | Em Ngọc |
Mỗi thợ có một người trông ghế thay cố định để khách đang ủ thuốc không bị bỏ đó. Với tiệm làm theo hẹn, chỉ cần không nhận hẹn bắt đầu trong khung nghỉ của thợ, sổ hẹn sẽ tự chừa chỗ. Khi thợ đang dở một khách thì dời giờ nghỉ muộn hơn, nhưng vẫn nghỉ đủ 30 phút liền trong ca chứ không bỏ.
Ca dưới 6 tiếng thì có cần cho nghỉ không
Luật đặt mốc bắt buộc từ 6 giờ trở lên, nên ca 4 tiếng hay 5 tiếng không bắt buộc có khoảng nghỉ 30 phút. Tuy vậy, mốc này dễ làm người xếp ca tính sai. Ca ghi 5 tiếng 45 phút nhưng thực tế kéo dài thêm hai mươi phút dọn dẹp là đã qua mốc 6 giờ, khi đó người lao động thuộc diện được nghỉ.
Có quán cố tình cắt ca thành 5 tiếng 50 phút để khỏi phải cho nghỉ. Cách làm này đúng về câu chữ nhưng thường phản tác dụng: nhân viên đứng gần sáu tiếng không ăn uống thì tốc độ phục vụ giờ cuối giảm rõ, dễ đổ vỡ, dễ cáu với khách. Một lần giải lao mười phút giữa ca ngắn không tốn bao nhiêu mà giữ được người.
Với ca gãy, tức làm buổi sáng, về nhà, quay lại buổi tối, thì khoảng nghỉ dài giữa hai phần ca không phải là nghỉ giữa giờ theo nghĩa của luật. Mỗi phần ca nếu dài từ 6 giờ trở lên vẫn cần khoảng nghỉ riêng. Cách hiểu cụ thể với từng kiểu ca gãy nên hỏi cơ quan lao động nếu quán dùng kiểu ca này thường xuyên.
Người làm một mình ca tối thì nghỉ thế nào
Đây là tình huống khó nhất: tiệm tạp hoá hay nhà thuốc chỉ có một người đứng ca từ 14 giờ đến 22 giờ, không ai thay để rời quầy. Luật không miễn nghỉ giữa giờ cho trường hợp này, nên quán phải tìm cách.
Cách thứ nhất là xếp ca chồng ba mươi phút đến một tiếng: người ca sáng ở lại thêm hoặc người ca tối đến sớm, khoảng chồng đó chính là lúc một người đi nghỉ. Cách thứ hai là chủ hoặc quản lý ra đứng thay đúng giờ nghỉ đã ghi. Cách thứ ba, áp dụng cho cửa hàng nhỏ ít khách giờ chiều, là treo bảng tạm nghỉ ba mươi phút vào khung vắng nhất và báo trước cho khách quen.
Không nên chọn cách “cứ ăn tại quầy, có khách thì đứng dậy”. Cách đó vừa không đạt yêu cầu nghỉ liên tục, vừa khiến người làm một mình mệt hơn những người làm theo nhóm, lâu dần là không ai muốn nhận ca tối. Nếu quán thật sự không xếp được người thay, đó là dấu hiệu khung giờ đó cần thêm một người bán thời gian.
Ghi giờ nghỉ vào bảng ca và tự kiểm
Bảng ca không có cột giờ nghỉ thì giờ nghỉ chỉ nằm trong trí nhớ của trưởng ca. Các bước dưới đây giúp đưa nó lên giấy mà không làm bảng rối.
- Thêm một cột “Nghỉ” cạnh cột giờ ca, ghi giờ bắt đầu và kết thúc, ví dụ 12:00–12:30.
- Ca nào từ 6 giờ trở lên mà ô “Nghỉ” còn trống thì tô màu để người lập bảng thấy ngay.
- Ca có giờ nằm trong khung 22 giờ đến 6 giờ thì kiểm khoảng nghỉ có đủ 45 phút không.
- Đặt giờ nghỉ của hai người cùng vị trí cách nhau, không trùng nhau, và ghi rõ ai trông thay.
- Cuối tuần, hỏi nhanh trong buổi họp ngắn: ca nào không nghỉ được và vì sao, rồi sửa bảng tuần sau.
- Lưu bảng ca các tuần cũ, vì khi có thắc mắc về giờ nghỉ, bảng ca là thứ đầu tiên người ta hỏi đến.
Nếu dùng bảng tính, có thể đặt một công thức đơn giản: ca từ 6 giờ trở lên mà ô nghỉ trống thì hiện chữ “thiếu nghỉ” ở cột cuối. Một dòng công thức tiết kiệm được nhiều lần quên.
Nói với nhân viên về giờ nghỉ thế nào cho rõ
Giờ nghỉ thường hỏng vì không ai nói ra. Người mới không dám rời quầy, người cũ ngại để đồng nghiệp đứng một mình. Vì vậy ngay buổi đầu nhận việc, trưởng ca nên nói một câu cụ thể thay vì “mệt thì nghỉ”. Ví dụ: “Ca em từ 9 giờ đến 17 giờ, em nghỉ từ 12 giờ 30 đến 13 giờ, lúc đó chị Lan trông ghế cho em. Hết giờ nghỉ mà khách đang đông thì em vào, còn giữa giờ nghỉ thì không ai gọi em trừ khi có chuyện gấp.”
Khi phải cắt ngang giờ nghỉ của ai đó, hãy nói lý do và hẹn bù ngay trong ca: “Anh xin lỗi, có khách đặt lịch nhầm cần em xử lý năm phút, xong việc em nghỉ tiếp đủ giờ nhé.” Một câu như vậy giữ được lòng tin rằng giờ nghỉ là thật.
Cuối cùng, nên hỏi định kỳ: “Tuần này có ca nào em không nghỉ được không?” Câu hỏi này cho trưởng ca dữ liệu để sửa bảng ca, đồng thời cho nhân viên thấy quán coi trọng giờ nghỉ chứ không chỉ ghi cho có.
Lỗi hay gặp khi xếp giờ nghỉ
Phần lớn lỗi về giờ nghỉ không xuất phát từ ý định cắt xén mà từ thói quen. Hãy soát bảng ca của quán theo danh sách sau.
- Cho cả nhóm nghỉ cùng lúc rồi đóng cửa tạm, trong khi khách vẫn đứng ngoài chờ, kết quả là ngày nào cũng có người bị gọi dậy giữa bữa.
- Dồn giờ nghỉ về cuối ca để “cho về sớm”, không đúng tinh thần nghỉ giữa giờ.
- Không ghi giờ nghỉ cho ca đêm, coi đêm vắng thì lúc nào cũng là nghỉ, trong khi người trực vẫn phải trông quầy.
- Người mới không biết mình được nghỉ, ngại hỏi, đứng suốt ca; trưởng ca cần chủ động nhắc trong tuần đầu.
- Chia nghỉ thành nhiều lần mười phút rồi coi như đủ ba mươi phút.
- Gọi người đang nghỉ ra làm vì đông khách, rồi không cho bù khoảng nghỉ bị cắt.
Nếu thấy cùng một lỗi lặp lại nhiều tuần, vấn đề nằm ở cách chia người theo giờ chứ không ở ý thức nhân viên. Khi đó hãy đếm lại khách theo giờ và xếp lại ca chồng.
Câu hỏi thường gặp
Làm ca 8 tiếng được nghỉ giữa ca bao nhiêu phút?
Ca 8 tiếng ban ngày được nghỉ giữa giờ ít nhất 30 phút liên tục; nếu ca nằm trong khoảng từ 22 giờ đến 6 giờ sáng thì ít nhất 45 phút liên tục. Quán có thể cho nghỉ nhiều hơn mức này nhưng không được ít hơn.
Thời gian nghỉ giữa ca có được tính lương không?
Văn bản hướng dẫn Bộ luật Lao động coi nghỉ giữa giờ là thời giờ nghỉ ngơi được tính vào thời giờ làm việc. Trước khi trừ giờ nghỉ khỏi ca, bạn nên hỏi kế toán hoặc cơ quan quản lý lao động để đối chiếu với văn bản hiện hành.
Có được chia giờ nghỉ thành nhiều lần ngắn không?
Quán được cho thêm các lần giải lao ngắn, nhưng phải có ít nhất một khoảng nghỉ liên tục đạt mức tối thiểu. Ba lần mười phút không thay được một lần nghỉ ba mươi phút liền theo quy định.
Ca làm 5 tiếng có bắt buộc cho nghỉ giữa ca không?
Luật chỉ bắt buộc nghỉ giữa giờ khi làm việc từ 6 giờ trở lên, nên ca 5 tiếng không bắt buộc. Tuy vậy nếu ca thường bị kéo dài quá 6 giờ vì dọn dẹp thì người đó đã thuộc diện được nghỉ.
Nhân viên tự nguyện không nghỉ để về sớm có được không?
Cho về sớm không thay thế được nghỉ giữa giờ, vì mục đích của quy định là người lao động được hồi sức trong lúc làm. Nếu nhiều người muốn về sớm, hãy rút ngắn ca trên bảng thay vì bỏ khoảng nghỉ.
Chỉ có một người trực ca thì cho nghỉ giữa ca thế nào?
Có thể xếp ca chồng để người ca trước hoặc ca sau đứng thay, để chủ hoặc quản lý ra thay đúng giờ nghỉ, hoặc tạm nghỉ bán vào khung vắng nhất và báo trước cho khách. Ăn tại quầy rồi đứng dậy khi có khách không đạt yêu cầu nghỉ liên tục.