Trực tại chỗ là người trực phải ở ngay nơi làm việc suốt lượt trực; trực chờ gọi là người trực được ở nhà hoặc đi lại tự do nhưng phải nghe máy và đến nơi trong một khoảng thời gian đã hẹn khi có việc. Hai kiểu này khác nhau về mức ràng buộc người trực, nên cũng khác nhau về cách ghi giờ và cách thoả thuận quyền lợi. Cơ sở nhỏ hay lẫn hai kiểu, gọi chung là “trực”, rồi đến lúc tính nghỉ bù thì mỗi người hiểu một kiểu.
Bài này giúp bạn chọn kiểu trực cho từng việc, viết thoả thuận chờ gọi cho rõ, ghi lại giờ bị gọi ra làm, và biết chỗ nào phải hỏi kế toán hoặc cơ quan quản lý lao động thay vì tự định. Ví dụ dùng xuyên bài là một tiệm sửa điện lạnh nhỏ ở Đà Nẵng với 4 thợ, nhận gọi sửa gấp vào buổi tối mùa nóng (ví dụ giả định).
So sánh hai kiểu trực theo những điểm cần quyết
Trước khi lập lịch, đặt hai kiểu trực cạnh nhau theo các điểm mà chủ cơ sở và nhân viên đều quan tâm.
| Điểm so | Trực tại chỗ | Trực chờ gọi |
|---|---|---|
| Người trực ở đâu | Tại cơ sở suốt lượt | Ở nhà hoặc nơi tuỳ ý, trong phạm vi đến kịp |
| Khi nào cần | Có khách, có hàng, có tài sản cần trông liên tục | Sự cố thưa, khó đoán, không ngày nào cũng có |
| Thời gian phản hồi | Ngay lập tức | Theo thoả thuận, ví dụ nghe máy trong 10 phút, đến nơi trong 45 phút |
| Người trực bị hạn chế gì | Gần như toàn bộ thời gian | Không đi xa, không uống rượu bia, luôn mở máy |
| Cách ghi giờ | Ghi giờ đến và về như ca làm | Ghi khung chờ, và ghi riêng từng lần bị gọi ra làm |
| Rủi ro hay gặp | Người trực ngồi không, chán, bỏ về sớm | Gọi không nghe máy, tranh cãi về giờ đi đường |
Ở tiệm điện lạnh trong ví dụ, mùa nóng tối nào cũng có vài cuộc gọi, nhưng không thể biết trước giờ nào. Để một thợ ngồi tại tiệm từ 18 giờ đến 22 giờ chỉ để chờ thì lãng phí, mà người đó cũng không làm được gì nếu khách ở xa. Trực chờ gọi hợp hơn: thợ ở nhà, mở máy, đồ nghề để sẵn trên xe.
Ngược lại, một cửa hàng tiện lợi mở đến nửa đêm thì không có lựa chọn: phải có người đứng quầy. Đó không còn là trực nữa mà là ca làm, và nên xếp như ca làm bình thường.
Khi nào chọn trực tại chỗ, khi nào chọn chờ gọi
Câu hỏi quyết định là: nếu sự việc xảy ra mà người trực đến chậm 30 phút, hậu quả là gì? Nếu câu trả lời là mất hàng, mất khách đang đứng chờ, hoặc nguy hiểm cho người khác, thì cần trực tại chỗ. Nếu chỉ là khách phải chờ thêm một chút và hiểu được, chờ gọi là đủ.
Một số tình huống ở cơ sở nhỏ để bạn đối chiếu. Kho nhận hàng ban đêm, xe đến giờ không chắc: trực tại chỗ trong khung giờ xe có thể đến, vì tài xế không chờ. Đường dây đặt hàng sau giờ đóng cửa của một tiệm bánh: chờ gọi, người trực chỉ cần nghe máy và ghi đơn. Tủ lạnh trữ thuốc ở nhà thuốc có cảnh báo nhiệt độ: chờ gọi, kèm thoả thuận đến nơi nhanh. Trông homestay có khách nhận phòng muộn: tuỳ, nếu khách tự nhận phòng được thì chờ gọi.
Có một kiểu lai hay dùng: trực tại chỗ trong khung giờ có xác suất cao, chờ gọi phần còn lại. Ví dụ tiệm điện lạnh có thể để một thợ ở tiệm đến 20 giờ để nhận khách mang đồ tới, sau đó chuyển sang chờ gọi đến 22 giờ. Kiểu lai phải ghi rõ hai mốc giờ trên lịch, nếu không người trực sẽ hiểu là được về từ 20 giờ và tắt máy.
Điều cần tránh là gọi tên “chờ gọi” nhưng thực chất bắt người ta ngồi tại chỗ, kiểu “em cứ về đi nhưng ở gần tiệm, gọi là có mặt trong 5 phút”. Ràng buộc chặt đến mức đó thì người trực gần như không làm được việc riêng, và nên coi như trực tại chỗ khi thoả thuận quyền lợi.
Thoả thuận trực chờ gọi cần ghi những gì
Trực chờ gọi chỉ yên ổn khi mọi người cùng hiểu một điều khoản. Thoả thuận không cần dài, một trang là đủ, nhưng nên có các ý sau và có chữ ký hoặc xác nhận bằng tin nhắn của người trực:
- Khung giờ chờ gọi, ví dụ từ 18 giờ đến 22 giờ các ngày trong lịch.
- Thời gian nghe máy tối đa và thời gian đến nơi tối đa kể từ khi nghe máy.
- Những việc người trực được tự quyết (nhận lịch hẹn, báo giá theo bảng có sẵn) và những việc phải gọi chủ cơ sở.
- Phạm vi đi lại: ví dụ trong thành phố, không đi tỉnh khác trong khung chờ.
- Cách tính khi bị gọi ra làm: từ lúc nào đến lúc nào được ghi là thời gian làm việc, có tính thời gian đi đường hay không.
- Quyền lợi cho khung chờ không bị gọi (nếu có) và cho thời gian bị gọi ra làm, theo đúng hợp đồng và quy định.
- Ai thay khi người trực ốm hoặc có việc gia đình đột xuất, và báo trước bao lâu.
Phần quyền lợi là chỗ bạn không nên tự định một mình. Việc thời gian chờ gọi có được tính là thời giờ làm việc hay không phụ thuộc vào mức ràng buộc thực tế và quy định hiện hành; hãy tra văn bản hướng dẫn về thời giờ làm việc, thời giờ nghỉ ngơi đang có hiệu lực, hỏi kế toán, hoặc hỏi cơ quan quản lý lao động nơi cơ sở đặt trụ sở.
Mẫu sổ ghi các lần bị gọi ra làm
Với trực chờ gọi, thứ cần giữ nhất không phải là lịch mà là sổ ghi từng lần bị gọi. Không có sổ này thì cuối tháng không thể tính nghỉ bù hay giờ làm thêm, và cũng không biết khung chờ có thật sự cần không. Mẫu dưới đây dùng được cả trên giấy lẫn bảng tính; dòng điền sẵn là ví dụ giả định.
| Ngày | Người trực | Giờ nhận cuộc gọi | Giờ đến nơi | Giờ xong việc | Giờ về đến nhà | Việc đã làm | Xác nhận |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 12 | Thợ Hưng | 19:05 | 19:40 | 20:50 | 21:15 | Máy lạnh nhà khách không lạnh, nạp gas | Hưng, chủ tiệm |
| 12 | Thợ Hưng | 21:30 | Không đi | Không đi | Không đi | Hẹn khách sáng hôm sau | Hưng |
| 15 | Thợ Tâm | 18:20 | 18:50 | 19:30 | 19:55 | Tủ mát quán nước báo lỗi | Tâm, chủ tiệm |
Ghi đủ bốn mốc giờ cho phép bạn tính theo nhiều cách mà không phải hỏi lại: chỉ tính giờ làm tại chỗ khách, hay tính từ lúc rời nhà. Dòng “không đi” cũng phải ghi, vì nó cho thấy người trực đã nghe máy và đã xử lý bằng điện thoại.
Cuối tháng, cộng số lần bị gọi theo từng khung giờ. Nếu sau 21 giờ ba tháng liền không có lần nào phải đi, có thể rút khung chờ về 21 giờ. Nếu lần nào cũng phải đi, có lẽ khung đó nên chuyển thành trực tại chỗ hoặc ca làm thật.
Trực tại chỗ: làm sao để người trực không ngồi không
Giao việc nền có thể bỏ dở. Lượt trực tại chỗ thường có khoảng trống dài. Giao những việc làm lúc nào cũng được và bỏ dở được khi có khách: kiểm hàng tồn, lau dọn kệ, sắp xếp đồ nghề, ghi sổ. Đừng giao việc cần tập trung liền mạch như đối chiếu sổ sách cả tháng.
Nói rõ đâu là việc ưu tiên. Câu mẫu: “Em trực tối nay thì ưu tiên số một là nghe máy và mở cửa cho xe hàng, kiểm kệ là việc làm lúc rảnh, bỏ dở cũng được.” Người trực biết thứ tự thì không lo bị trách vì chưa xong việc nền.
Giữ giờ nghỉ giữa ca. Lượt trực tại chỗ dài cũng là thời gian làm việc, nên nghỉ giữa giờ vẫn phải có. Theo Bộ luật Lao động 2019, người làm việc liên tục từ 6 giờ trở lên được nghỉ giữa giờ ít nhất 30 phút, làm ban đêm thì ít nhất 45 phút. Với người trực một mình, thoả thuận trước cách nghỉ mà vẫn nghe được chuông cửa.
Tính đến an toàn khi trực một mình. Trực tại chỗ buổi tối thường là một người. Thống nhất giờ khoá cửa trước, người cần gọi khi có chuyện, và việc nhắn một tin khi đóng cửa ra về.
Đừng kéo dài vì “dù sao cũng đang ở đó”. Người trực tại chỗ dễ bị nhờ thêm việc ngoài giờ trực. Giờ trực trên lịch là giờ kết thúc thật; muốn giữ lại thì đó là làm thêm và phải tính như làm thêm.
Làm đêm, làm thêm và nghỉ ngơi khi có lượt trực
Dù trực kiểu nào, thời gian người trực thực sự làm việc vẫn chịu các giới hạn chung của Bộ luật Lao động 2019. Một vài mốc bạn cần nhớ khi xếp lượt trực: giờ làm bình thường không quá 8 giờ một ngày và 48 giờ một tuần; làm việc ban đêm tính từ 22 giờ đến 6 giờ sáng hôm sau; làm thêm không quá 50% số giờ làm bình thường trong ngày, không quá 40 giờ một tháng; người lao động được nghỉ hằng tuần ít nhất 24 giờ liên tục.
Ứng dụng vào lịch trực: người vừa làm trọn ca ngày từ 8 giờ đến 17 giờ rồi trực tại chỗ đến 22 giờ là đã có làm thêm, phải ghi và phải nằm trong giới hạn tháng. Người trực chờ gọi bị gọi ra làm từ 22 giờ trở đi là đang làm ban đêm. Người trực chủ nhật mà chủ nhật là ngày nghỉ hằng tuần của họ thì cần bố trí ngày nghỉ hằng tuần khác.
Những con số trên là mức chung, có ngoại lệ và có văn bản hướng dẫn chi tiết đi kèm. Khi lịch trực của bạn chạm gần các giới hạn, hoặc có lao động chưa thành niên, lao động nữ mang thai trong vòng trực, hãy tra văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan quản lý lao động trước khi áp dụng. Bài này không thay cho tư vấn pháp lý, và nếu đã phát sinh tranh chấp thì nên tìm người có chuyên môn.
Một thói quen tốt cho cơ sở nhỏ là cộng giờ làm thêm từ sổ trực vào cùng một cột với giờ làm thêm từ bảng ca. Hai nguồn tách nhau thì rất dễ một người vượt giới hạn tháng mà không ai biết.
Câu hỏi thường gặp
Trực chờ gọi ở nhà mà không bị gọi lần nào thì có được tính gì không?
Tuỳ thoả thuận và mức ràng buộc thực tế của khung chờ. Nhiều nơi có khoản hỗ trợ cho khung chờ, nhưng cách tính phải đúng hợp đồng và quy định hiện hành, nên hỏi kế toán hoặc cơ quan quản lý lao động.
Người trực chờ gọi không nghe máy thì xử lý thế nào?
Trước hết gọi người dự phòng để xử lý việc gấp. Sau đó trao đổi riêng với người trực để biết lý do, nhắc nhở và ghi lại; nếu lặp lại thì xử lý theo nội quy lao động đã đăng ký, không trừ tiền thay kỷ luật.
Có nên tính thời gian đi đường khi bị gọi ra làm không?
Đây là điểm nên thoả thuận rõ từ đầu và ghi vào văn bản. Dù chọn cách nào, sổ ghi vẫn nên có đủ giờ rời nhà và giờ về đến nhà để sau này đối chiếu hoặc đổi cách tính.
Một người có thể vừa trực tại chỗ vừa chờ gọi cho cơ sở khác không?
Không nên. Người trực tại chỗ phải ưu tiên nơi mình đang trông; nhận thêm việc chờ gọi chỗ khác thì khi cả hai cùng có chuyện, cả hai nơi đều bị bỏ trống.
Bao lâu thì nên xem lại khung giờ trực chờ gọi?
Mỗi quý một lần là hợp lý với cơ sở nhỏ. Cộng số lần bị gọi theo từng khung giờ từ sổ ghi, khung nào gần như không có cuộc gọi thì rút lại, khung nào lần nào cũng phải đi thì chuyển thành trực tại chỗ.