Một lịch trực tháng dùng được cho cơ sở nhỏ chỉ cần ba thứ: mỗi ngày đúng một người chịu trách nhiệm, các lượt nặng (tối thứ bảy, chủ nhật, ngày lễ) chia đều theo điểm chứ không theo số lượt, và một cột ghi đổi trực để cuối tháng còn đối chiếu được. Với 5 người, cách đơn giản nhất là xoay vòng tuần tự A, B, C, D, E rồi lặp lại; vì một tuần có 7 ngày mà vòng chỉ có 5 người, thứ trực của mỗi người tự trượt sang ngày khác sau mỗi vòng, không ai bị dính mãi tối chủ nhật.
Phần dưới đi qua một ví dụ giả định: văn phòng kiêm kho của một cửa hàng vật tư nông nghiệp ở Cần Thơ, 5 người thay nhau trực tối từ lúc đóng cửa đến 21 giờ và trực trọn ngày chủ nhật để nhận hàng. Bạn sẽ có bảng mẫu, cách đếm điểm, những chỗ hay lệch và danh sách tự kiểm trước khi dán lịch lên bảng tin.
Lịch trực khác bảng phân ca ở chỗ nào
Bảng phân ca trả lời câu “hôm nay ai làm, làm từ mấy giờ đến mấy giờ” cho cả nhóm. Lịch trực trả lời câu khác: khi có chuyện ngoài giờ bình thường, ai là người phải có mặt hoặc nghe máy. Một ngày có thể có năm người làm ca nhưng chỉ một người trực. Nhầm hai thứ này là nguồn của nhiều lịch trực rối: chủ cơ sở cố nhét lượt trực vào bảng ca tuần, rồi mỗi lần đổi ca lại kéo theo đổi trực mà không ai để ý.
Vì vậy nên tách hẳn thành một tờ riêng, lập theo tháng chứ không theo tuần. Lý do là lượt trực thưa hơn ca làm: với 5 người, mỗi người chỉ trực khoảng 6 lần một tháng, lập theo tuần thì không thấy được ai đang bị dồn. Lịch tháng cũng hợp với việc chia ngày lễ, vì ngày lễ rơi vào tháng nào thì cả tháng đó phải cân lại.
Một lịch trực tháng tối thiểu có các cột: ngày, thứ, loại ngày (thường, cuối tuần, lễ), người trực chính, người dự phòng, giờ trực, điểm của lượt, và ghi chú đổi trực. Người dự phòng không phải trực thêm; họ chỉ là người được gọi đầu tiên khi người chính ốm hay kẹt việc nhà. Có cột này thì lúc 18 giờ ai đó báo ốm, trưởng nhóm không phải nhắn lần lượt từng người để hỏi.
Trong ví dụ ở Cần Thơ, lượt trực tối là từ 17 giờ 30 đến 21 giờ, chủ yếu khoá kho, nhận vài cuộc gọi đặt hàng gấp và mở cửa cho xe giao hàng muộn. Lượt chủ nhật là từ 7 giờ đến 17 giờ, nhận hàng của nhà phân phối. Hai loại lượt này nặng nhẹ khác nhau, nên lịch phải có cột điểm thì mới chia công bằng được.
Bảng mẫu lịch trực tháng cho 5 người
Dưới đây là tuần đầu của một tháng giả định bắt đầu vào thứ hai, 5 người ký hiệu A đến E. Vòng xoay tuần tự, người dự phòng là người trực ngày hôm sau, vì người đó vốn đã chuẩn bị tinh thần trực.
| Ngày | Thứ | Loại ngày | Trực chính | Dự phòng | Giờ trực | Điểm | Ghi chú đổi trực |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Hai | Thường | A | B | 17:30–21:00 | 1 | |
| 2 | Ba | Thường | B | C | 17:30–21:00 | 1 | |
| 3 | Tư | Thường | C | D | 17:30–21:00 | 1 | |
| 4 | Năm | Thường | D | E | 17:30–21:00 | 1 | |
| 5 | Sáu | Thường | E | A | 17:30–21:00 | 1 | |
| 6 | Bảy | Cuối tuần | A | B | 17:30–21:00 | 1,5 | |
| 7 | Chủ nhật | Cuối tuần | B | C | 07:00–17:00 | 2 | B đổi với E, B trực thay E ngày 10 |
Để ý tuần sau: ngày 8 (thứ hai) đến lượt C, ngày 13 (thứ bảy) lại là C, ngày 14 (chủ nhật) là D. Chỉ sau hai tuần, chủ nhật đã đi qua B rồi D, không ai phải trực hai chủ nhật liên tiếp. Sau 5 tuần, mỗi người đã chạm mỗi thứ trong tuần đúng một lần.
Cột “Ghi chú đổi trực” ghi đủ ai đổi với ai và trả lại ngày nào. Đừng xoá tên cũ rồi gõ tên mới đè lên: cuối tháng khi tính nghỉ bù, bạn cần biết ai thật sự đã trực, và cần biết món nợ đổi trực đã trả chưa. Nếu làm bằng bảng tính, giữ nguyên tên gốc ở cột trực chính và thêm một cột “người trực thật” là gọn nhất.
Cách xoay vòng để không ai bị dính mãi một thứ trong tuần
Xoay vòng tuần tự chạy tốt hay không phụ thuộc vào số người so với 7 ngày. Các bước dưới đây giúp bạn kiểm ngay từ đầu.
- Đếm số người trong vòng trực. Nếu là 5 hoặc 6, xoay tuần tự là đủ, thứ tự tự trượt mỗi tuần. Nếu là đúng 7 người, xoay tuần tự sẽ khiến mỗi người trực đúng một thứ cố định mãi mãi, ai dính chủ nhật sẽ dính cả năm.
- Với vòng 7 người, chèn một bước nhảy: sau mỗi tuần, đẩy cả vòng lùi một người (tuần sau người đầu vòng là người thứ hai của tuần trước). Với vòng 14 người cũng vậy.
- Với vòng 3 hoặc 4 người, mỗi người trực 8 đến 10 lượt một tháng, quá dày. Cân nhắc rút giờ trực lại, hoặc ghép lượt trực ngày thường vào ca làm cuối ngày thay vì tách riêng.
- Đặt ngày lễ trước, rồi mới chạy vòng xoay cho các ngày còn lại. Người trực ngày lễ được bỏ qua lượt kế tiếp của mình trong vòng.
- Ghi lại người cuối cùng của tháng này. Tháng sau bắt đầu từ người kế tiếp, không bắt đầu lại từ A, nếu không A sẽ luôn trực ngày mùng 1 và luôn có nhiều lượt hơn những người cuối danh sách.
Bước cuối là chỗ hay sót nhất. Một tháng 31 ngày chia 5 người thì có một người phải trực 7 lần thay vì 6. Nếu mỗi tháng đều bắt đầu lại từ A, người đó luôn là A. Nối vòng từ tháng trước sang tháng sau thì lượt thừa tự rải đều cho cả nhóm trong năm.
Đếm lượt nặng và nhẹ bằng điểm
Chia đều số lượt chưa phải chia công bằng. Hai người cùng 6 lượt, nhưng một người có 2 chủ nhật và người kia không có chủ nhật nào thì người thứ nhất thiệt rõ. Cách xử lý là gán điểm cho từng loại lượt rồi cộng theo tháng. Điểm dưới đây là ví dụ giả định, mỗi nơi tự thoả thuận với nhân viên.
| Loại lượt | Giờ trực ví dụ | Điểm | Lý do chọn điểm |
|---|---|---|---|
| Tối ngày thường | 17:30–21:00 | 1 | Lượt chuẩn để so |
| Tối thứ bảy | 17:30–21:00 | 1,5 | Mất buổi tối cuối tuần với gia đình |
| Chủ nhật trọn ngày | 07:00–17:00 | 2 | Dài gấp ba lượt tối, mất trọn ngày nghỉ |
| Ngày lễ | Theo lịch mở cửa | 2,5 | Ít người muốn nhận nhất |
| Trực dự phòng không bị gọi | Không cố định | 0 | Không phải có mặt |
| Trực dự phòng bị gọi vào thay | Theo lượt thay | Như lượt thay | Tính cho người thật sự trực |
Cuối tháng, cộng điểm từng người. Chênh nhau tới 1 điểm trong một tháng là chấp nhận được, vì vòng tháng sau sẽ cân lại. Chênh từ 2 điểm trở lên thì tháng sau xếp người điểm cao vào ít lượt cuối tuần hơn. Giữ một dòng cộng dồn theo năm, vì công bằng trong một tháng là chuyện khó, công bằng trong năm thì làm được.
Điểm chỉ dùng để chia lượt. Tiền làm thêm giờ hay ngày lễ là chuyện khác, phải tính theo quy định và theo thoả thuận trong hợp đồng; hỏi kế toán, đừng quy điểm ra tiền.
Ghi đổi trực, nghỉ phép và nghỉ bù vào lịch
Lịch trực sống được qua tháng hay không nằm ở chỗ nó có chịu nổi những thay đổi giữa chừng. Vài quy ước nên thống nhất từ đầu với cả nhóm:
- Đổi trực phải là đổi cặp: người nhờ trực thay ghi luôn ngày sẽ trả lại. Đổi một chiều không ghi ngày trả thì sau ba tháng không ai nhớ ai nợ ai.
- Ngày nghỉ phép đã duyệt đánh dấu trước khi chạy vòng xoay, người nghỉ được bỏ qua và lượt chuyển cho người kế tiếp; tháng sau người nghỉ bù lại một lượt.
- Nghỉ bù sau lượt trực chủ nhật hay lễ ghi thẳng vào cột ghi chú của ngày được nghỉ bù, kèm “bù cho ngày 7”. Nghỉ bù để trong đầu thì sẽ mất.
- Đổi trực trong vòng 24 giờ trước lượt trực phải báo trưởng nhóm, không chỉ nhắn riêng cho nhau, vì người được gọi khi có sự cố là người ghi trên lịch.
- Không cho một người nhận thay quá hai lượt trong một tuần, kể cả khi họ tự nguyện. Người trực mệt là người dễ bỏ sót cửa kho chưa khoá.
Câu nói mẫu khi giới thiệu quy ước với nhóm: “Anh chị em cứ đổi trực thoải mái, chỉ cần ghi vào cột đổi trực và ghi luôn ngày trả lại. Ai trực thật thì cuối tháng tính cho người đó.” Nói rõ như vậy từ đầu sẽ đỡ được nhiều lần phải hỏi lại.
Những lỗi hay gặp khi lập lịch trực tháng
Chỉ đếm số lượt. Như phần điểm ở trên: hai người cùng 6 lượt có thể chênh nhau cả ngày nghỉ cuối tuần. Người bị thiệt thường không nói ngay mà để dồn lại, đến lúc nói thì đã là chuyện lớn.
Để chủ cơ sở hoặc trưởng nhóm đứng ngoài vòng. Nhóm nhỏ 5 người mà người quản lý không bao giờ trực cuối tuần thì nhân viên khó chấp nhận lịch. Nếu quản lý không vào vòng chính được, ít ra hãy nhận vai dự phòng cho các ngày lễ.
Không ghi giờ trực. Ghi “trực tối” mà không ghi đến mấy giờ thì có người về lúc 20 giờ, có người ngồi đến 22 giờ, và người ở lại muộn thấy mình thiệt. Giờ trực phải là con số.
Đặt người dự phòng là chính chủ cơ sở cho mọi ngày. Nghe an toàn nhưng thực tế chủ cơ sở sẽ bị gọi gần như mọi lần có người kẹt việc, và nhân viên không học được cách gánh nhau.
Sửa lịch đã dán mà không báo. Lịch giấy bị sửa bằng bút, lịch bảng tính bị sửa lặng lẽ, người trực đến nơi mới biết mình không còn trực. Mỗi lần sửa sau khi đã gửi, nhắn một dòng vào nhóm chat ghi rõ ngày nào thay đổi.
Lịch tháng gửi quá muộn. Gửi lịch tháng sau vào ngày 30 thì không ai kịp sắp việc nhà. Với lịch trực, gửi trước ít nhất một tuần là mức tối thiểu nên giữ.
Tự kiểm lịch trực trước khi gửi
Trước khi dán lên bảng tin hay gửi vào nhóm chat, dành mười phút chạy qua danh sách sau. Làm trên bảng tính thì vài bước có thể dùng hàm đếm để kiểm cho nhanh.
- Đếm số ô trực chính bị trống. Phải bằng 0. Ngày nào chưa có người thì tô màu và hỏi ngay, đừng để “tính sau”.
- Đếm số lượt và tổng điểm từng người. Chênh lệch điểm trong tháng không quá 2; nếu vượt, đổi một lượt cuối tuần sang người điểm thấp.
- Lọc theo từng người, xem có ai trực hai ngày liền nhau không. Có thì đổi, trừ khi người đó tự xin để gom ngày nghỉ.
- Xem lại các ngày người trong vòng đã xin nghỉ phép: tên họ không được xuất hiện ở cột trực chính và cũng không ở cột dự phòng.
- Kiểm người dự phòng của mỗi ngày không trùng với người trực chính của chính ngày đó.
- Ghi tên người cuối cùng của tháng vào ô ghi chú cuối lịch để tháng sau nối tiếp.
- Gửi lịch, xin mỗi người trả lời một chữ “đã xem” trong nhóm chat. Ai chưa trả lời sau hai ngày thì nhắn riêng.
Nếu cả bảy bước đều qua, lịch của bạn đã chặt hơn phần lớn lịch trực viết tay ở các cơ sở nhỏ. Phần còn lại là giữ kỷ luật ghi đổi trực trong tháng, việc đó quyết định cuối tháng bạn có tính nghỉ bù đúng người hay không.
Câu hỏi thường gặp
Có nên để nhân viên tự đăng ký ngày trực thay vì xoay vòng không?
Có thể cho đăng ký trước một số ngày mình muốn tránh, nhưng phần còn lại vẫn nên xoay vòng. Để tự đăng ký toàn bộ thì ngày đẹp hết sớm, người chậm tay luôn nhận cuối tuần và lễ.
Một tháng có ngày lễ thì chia thế nào cho công bằng?
Đặt ngày lễ trước tiên và chọn người có điểm cộng dồn trong năm thấp nhất. Người trực lễ được bỏ qua lượt kế tiếp trong vòng, và ghi rõ vào cột ghi chú để tháng sau không quên.
Nhân viên mới có vào vòng trực ngay không?
Nên để nhân viên mới trực kèm một hai lượt với người cũ trước khi trực một mình, nhất là lượt có giữ chìa khoá kho hoặc tiền. Sau đó mới đưa vào vòng chính và ghi ngày bắt đầu vào lịch.
Lượt trực có được tính là giờ làm thêm không?
Tuỳ lượt trực đó có phải có mặt làm việc hay không và tuỳ thoả thuận trong hợp đồng. Bạn nên hỏi kế toán, tra văn bản hiện hành về thời giờ làm việc, hoặc hỏi cơ quan quản lý lao động địa phương trước khi chốt cách tính.
Lịch trực tháng nên lưu lại bao lâu?
Nên giữ ít nhất đến khi đã chốt lương và nghỉ bù của tháng đó, tốt hơn là giữ cả năm để cộng điểm công bằng và để đối chiếu khi có ai thắc mắc về số lượt đã trực.