Với phần lớn cửa hàng nhỏ, trực đêm bằng cách cử nhân viên ngủ lại chỉ nên là lựa chọn sau cùng: trước hết hãy xem khoá, chiếu sáng, cửa cuốn và thiết bị báo động đã đủ chưa; nếu vẫn cần người, thì so giữa thuê bảo vệ chuyên nghiệp và cử nhân viên ngủ lại với điều kiện an toàn rõ ràng, lịch xoay vòng và giờ làm đêm được ghi đúng.
Nhiều chủ cửa hàng cho một nhân viên trẻ ngủ lại “cho có người” mà chưa nghĩ đến chỗ ngủ, lối thoát khi cháy, việc người đó phải làm gì nếu có trộm. Bài này dùng ví dụ giả định là một cửa hàng điện máy nhỏ ở Lâm Đồng với ba nam nhân viên, chủ cửa hàng ở cách 10 cây số, để đi qua cách quyết định, cách xếp lịch và những điều không nên đòi hỏi người trực.
Trước khi xếp người: có thật cần trực đêm không
Câu hỏi đầu tiên không phải “ai trực” mà là “trực để làm gì”. Người ngủ lại trong cửa hàng không chặn được một nhóm trộm có chuẩn bị, và cũng không nên được kỳ vọng làm việc đó. Thứ người trực làm được là phát hiện sớm sự cố như chập điện, nước tràn, cửa bị cạy, rồi báo người có trách nhiệm và cơ quan chức năng.
Vậy hãy liệt kê rủi ro ban đêm thật sự của cửa hàng bạn. Hàng giá trị cao để ở mặt tiền? Khu vực đã từng có trộm? Thiết bị phải chạy qua đêm như tủ đông, máy nén? Từng bị dột khi mưa lớn? Mỗi rủi ro có một cách xử lý không cần người: cất hàng giá trị vào tủ khoá phía sau, thêm khoá cửa cuốn, đèn sáng cả đêm phía trước, thiết bị báo động gửi tin về máy chủ cửa hàng, cảm biến nhiệt cho tủ đông.
Ở cửa hàng điện máy trong ví dụ, sau khi ngồi liệt kê, chủ cửa hàng thấy rủi ro chính là điện thoại và máy tính bảng trưng bày ở tủ kính mặt tiền. Cất chúng vào tủ sắt phía sau mỗi tối mất khoảng 15 phút, rẻ hơn nhiều so với một người ngủ lại mỗi đêm. Họ vẫn giữ trực đêm, nhưng chỉ trong mùa cao điểm cuối năm khi kho chất đầy hàng.
Nếu sau khi rà mà vẫn thấy cần có người qua đêm, bạn chuyển sang bước so sánh cách làm. Còn nếu không, ghi lại lý do quyết định để lần sau có người đề nghị cử nhân viên ngủ lại, bạn có sẵn câu trả lời.
So sánh ba cách trông cửa hàng ban đêm
Bảng dưới đặt ba cách cạnh nhau. Không có cách nào đúng cho mọi nơi; điều quan trọng là bạn chọn có lý do.
| Điểm so | Không trực, gia cố cửa hàng | Thuê dịch vụ bảo vệ | Nhân viên ngủ lại |
|---|---|---|---|
| Người có mặt qua đêm | Không | Có, người được đào tạo | Có, nhân viên bán hàng |
| Xử lý khi có trộm | Báo động, báo chủ và công an | Theo quy trình của bên bảo vệ | Chỉ nên báo, không nên tự chặn |
| Ảnh hưởng đến nhân viên | Không | Không | Mất đêm ở nhà, cần chỗ ngủ, ảnh hưởng sức khoẻ nếu dài ngày |
| Việc phải lo về giờ làm | Không | Do bên dịch vụ lo theo hợp đồng | Ghi giờ làm đêm, nghỉ, làm thêm theo luật |
| Hợp khi | Rủi ro thấp, cửa hàng ở khu đông người | Hàng giá trị cao, cần người suốt đêm lâu dài | Ngắn hạn, mùa cao điểm, có chỗ ở an toàn |
Cột cuối là cách nhiều cửa hàng nhỏ chọn vì tiện, nhưng cũng là cách có nhiều thứ phải lo nhất. Nếu chọn cách này, phần còn lại của bài là những điều bạn cần chuẩn bị. Nếu chọn thuê bảo vệ, hãy hỏi kỹ hợp đồng về phạm vi trách nhiệm, giờ có mặt và cách bàn giao với nhân viên ca tối.
Điều kiện tối thiểu nếu nhân viên ngủ lại cửa hàng
Trước khi đưa bất kỳ ai vào lịch trực đêm, cửa hàng cần có đủ những điều sau. Thiếu một điều là chưa nên bắt đầu.
- Chỗ ngủ riêng, có giường hoặc ghế xếp, quạt, ánh sáng, không nằm giữa hàng hoá dễ cháy.
- Nhà vệ sinh và nước uống dùng được cả đêm.
- Lối thoát hiểm mở được từ bên trong mà không cần chìa khoá. Tuyệt đối không khoá trái người trực từ bên ngoài.
- Bình chữa cháy ở chỗ dễ lấy và người trực đã được chỉ cách dùng.
- Một danh sách ngắn những người phải gọi khi có chuyện, theo thứ tự: chủ cửa hàng, người dự phòng, và lực lượng công an, cứu hoả.
- Điện thoại có pin dự phòng; nếu cửa hàng có báo động thì người trực biết tắt, bật và biết khi nó kêu thì làm gì.
- Quy định rõ người trực không được đưa người lạ vào, kể cả bạn bè, trong suốt đêm trực.
Điểm về lối thoát là điểm không thương lượng. Có cửa hàng khoá cửa cuốn từ ngoài rồi mang chìa về, nghĩ như vậy an toàn cho hàng. Nếu đêm đó chập điện, người trực bị nhốt bên trong. Hỏi lực lượng phòng cháy chữa cháy địa phương về yêu cầu cho cơ sở có người lưu lại qua đêm nếu bạn chưa chắc.
Giờ làm đêm, nghỉ ngơi và trực ngủ lại
Theo Bộ luật Lao động 2019, làm việc ban đêm được tính từ 22 giờ đến 6 giờ sáng hôm sau, và người lao động phải được nghỉ hằng tuần ít nhất 24 giờ liên tục. Giờ làm bình thường không quá 8 giờ một ngày, 48 giờ một tuần. Những mốc này áp cho mọi lịch trực đêm.
Câu hỏi khó hơn là thời gian ngủ lại có được tính là giờ làm việc hay không. Câu trả lời phụ thuộc vào mức ràng buộc: người trực có phải thức canh, có phải đi kiểm định kỳ, có được rời cửa hàng không, và thoả thuận trong hợp đồng. Bạn không nên tự định. Hãy tra văn bản hướng dẫn hiện hành về thời giờ làm việc, thời giờ nghỉ ngơi, hỏi kế toán hoặc cơ quan quản lý lao động địa phương, rồi ghi cách tính vào thoả thuận với nhân viên.
Có một điều chắc chắn về mặt vận hành: người trực đêm không nên làm trọn ca ngày hôm sau. Người đã thức canh đến 2 giờ sáng vì báo động kêu sẽ không bán hàng tốt lúc 8 giờ, và dễ gặp tai nạn trên đường về. Lịch trực đêm phải đi kèm giờ nghỉ sau đêm trực, ghi thẳng trên lịch.
Một số đối tượng cần cân nhắc kỹ trước khi xếp trực đêm, như lao động chưa thành niên, lao động nữ mang thai hoặc đang nuôi con nhỏ, vì luật có quy định riêng. Với những trường hợp này, tra văn bản hiện hành trước, và nếu không chắc thì không xếp.
Mẫu lịch trực đêm xoay ba người
Ví dụ giả định: cửa hàng điện máy trực đêm 4 tuần trong mùa cao điểm, ba người A, B, C đã đồng ý bằng văn bản tham gia. Mỗi người trực tối đa hai đêm một tuần, không liên tiếp; ngày sau đêm trực được nghỉ buổi sáng.
| Thứ | Tuần 1 | Tuần 2 | Tuần 3 | Tuần 4 | Sáng hôm sau |
|---|---|---|---|---|---|
| Hai | A | B | C | A | Người trực nghỉ đến 13 giờ |
| Ba | B | C | A | B | Như trên |
| Tư | C | A | B | C | Như trên |
| Năm | A | B | C | A | Như trên |
| Sáu | B | C | A | B | Như trên |
| Bảy | C | A | B | C | Như trên |
| Chủ nhật | Chủ cửa hàng | Chủ cửa hàng | Chủ cửa hàng | Chủ cửa hàng | Cửa hàng mở muộn |
Đếm lại: mỗi người trực hai đêm mỗi tuần, cách nhau ít nhất hai ngày. Chủ cửa hàng nhận đêm chủ nhật để cả ba nhân viên đều có một đêm cuối tuần ở nhà. Nếu cửa hàng không đủ người để giữ mức tối đa hai đêm, đó là tín hiệu nên thuê bảo vệ hoặc quay lại phương án gia cố.
Người trực đêm làm gì khi có sự cố
Dặn trước và viết ra giấy để ở chỗ ngủ. Nguyên tắc xuyên suốt: an toàn của người trực đứng trước tài sản.
- Nghe tiếng động lạ hoặc báo động kêu: không mở cửa ra xem ngay. Bật đèn, gọi chủ cửa hàng, quan sát từ chỗ an toàn.
- Thấy có người cạy cửa: gọi công an, báo chủ cửa hàng, ở yên trong phòng có khoá. Không cầm vật dụng ra đối mặt.
- Có mùi khét, khói: ngắt cầu dao tổng nếu với tới an toàn, dùng bình chữa cháy nếu đám cháy nhỏ, nếu không thì ra ngoài ngay theo lối thoát và gọi cứu hoả.
- Mất điện kéo dài hoặc nước tràn: báo chủ cửa hàng, ghi giờ, di chuyển hàng khỏi chỗ ngập nếu an toàn.
- Sáng hôm sau: ghi lại sự việc với giờ cụ thể vào sổ trực, gửi một tin vào nhóm nội bộ, bàn giao trực tiếp cho người mở cửa.
Câu nói mẫu khi giao lịch trực: “Em trực đêm là để có người phát hiện sớm và báo, chứ không phải để giữ hàng bằng mọi giá. Có chuyện gì em lo cho em trước, hàng mất thì cửa hàng chịu.” Nói thẳng như vậy để người trực không liều.
Những điều không nên làm khi có người trực đêm
Không giao trực đêm như một hình phạt. Có nơi xếp người đi trễ nhiều vào trực đêm. Việc này vừa không đúng tinh thần kỷ luật lao động, vừa khiến lịch trực thành thứ ai cũng sợ.
Không trừ tiền người trực khi bị mất hàng. Người trực đã làm đúng quy trình mà vẫn mất hàng thì đó là rủi ro của cửa hàng. Nếu có vi phạm, xử lý theo nội quy lao động hợp pháp, không trừ lương thay kỷ luật.
Không xếp một người trực nhiều đêm liền. Kể cả khi họ tự xin để có thêm thu nhập. Ngủ không yên nhiều đêm liền làm giảm sức khoẻ và sự tỉnh táo, trái với mục đích có người trực.
Không để người trực đêm vừa đếm tiền vừa giữ tiền. Tiền bán hàng trong ngày nên được nộp hoặc cất tủ khoá trước giờ đóng cửa, người trực đêm không giữ tiền mặt.
Câu hỏi thường gặp
Có được bắt nhân viên ngủ lại trực cửa hàng không?
Trực đêm nên dựa trên thoả thuận rõ ràng, ghi trong hợp đồng hoặc văn bản kèm theo, với điều kiện chỗ ở an toàn và giờ làm, giờ nghỉ đúng quy định. Tra văn bản hiện hành và hỏi cơ quan quản lý lao động khi không chắc.
Trực ngủ lại có phải là làm việc ban đêm không?
Khung từ 22 giờ đến 6 giờ là giờ làm việc ban đêm theo Bộ luật Lao động 2019, nhưng thời gian ngủ lại có tính là làm việc hay không còn tuỳ mức ràng buộc thực tế và thoả thuận. Nên hỏi kế toán hoặc cơ quan quản lý lao động.
Cửa hàng nhỏ có nên lắp báo động thay người trực không?
Với nhiều cửa hàng, báo động gửi tin về máy chủ cửa hàng cùng khoá chắc và đèn sáng mặt tiền là đủ. Người trực chỉ cần khi rủi ro cao hoặc có thiết bị phải theo dõi suốt đêm.
Nhân viên nữ có trực đêm một mình được không?
Không có quy tắc chung đơn giản. Cần xem chỗ ở có an toàn, có lối thoát, có người gọi ứng cứu nhanh, và các quy định riêng nếu lao động nữ đang mang thai hoặc nuôi con nhỏ. Hỏi ý kiến người lao động trước, không ép.
Người trực đêm có được về nhà giữa đêm không?
Nếu thoả thuận là trực ngủ lại thì không nên rời đi. Nếu thật sự có việc gấp, người trực phải báo chủ cửa hàng trước và khoá cửa đúng quy trình; ghi lại giờ rời đi và giờ quay lại vào sổ trực.