Lịch trực đêm nhà thuốc cần ba điều trước tiên: người đứng quầy ca khuya phải đúng người được phép bán thuốc theo quy định ngành dược, mỗi người không trực quá hai đêm liền, và ca khuya có quy trình an toàn riêng cho người trực một mình, thường là bán qua ô cửa thay vì mở toang cửa.
Ví dụ xuyên bài là một nhà thuốc ở Huế gần bệnh viện, mở cửa đến 22 giờ và bán qua ô cửa từ 22 giờ đến 6 giờ, có 4 người có chuyên môn dược thay nhau trực (ví dụ giả định). Phần dưới gồm cách chọn hình thức trực, ai đứng quầy, lịch xoay mẫu, danh sách chuẩn bị, an toàn, giờ làm đêm và cách bàn giao buổi sáng. Yêu cầu chuyên môn cụ thể của nhà thuốc bạn cần hỏi cơ quan y tế địa phương.
Mở cửa cả đêm hay bán qua ô cửa
Nhà thuốc trực đêm thường chọn một trong hai cách. Cách thứ nhất là mở cửa bình thường suốt đêm, có đèn sáng, khách vào chọn và hỏi như ban ngày. Cách thứ hai là đóng cửa chính sau một giờ nhất định, khách bấm chuông, người trực nói chuyện và giao thuốc qua một ô cửa nhỏ có song chắn.
Ô cửa an toàn hơn hẳn cho người trực một mình: không ai vào được bên trong, tiền và thuốc đi qua một lỗ nhỏ. Đổi lại, tư vấn khó hơn vì khách không nhìn được hàng, và người trực phải hỏi kỹ hơn bằng lời. Với nhà thuốc ở khu đông người qua lại cả đêm như gần bệnh viện, nhiều nơi chọn mở cửa đến khoảng 22 giờ, sau đó chuyển sang ô cửa.
Ở nhà thuốc trong ví dụ, sau một tháng ghi lại giờ khách đến, người chủ thấy sau 23 giờ chỉ còn vài khách mỗi đêm, phần lớn là người nhà bệnh nhân mua thuốc theo đơn của bệnh viện hoặc mua vật tư như bông băng, nước muối. Ô cửa đáp ứng được hầu hết các nhu cầu này.
Quyết định này ảnh hưởng thẳng đến lịch: mở cửa cả đêm thì nên có hai người, ít nhất đến giờ vắng; bán qua ô cửa thì một người trực là đủ, nhưng phải có người dự phòng gọi được trong đêm.
Ai được đứng quầy ca khuya
Nhà thuốc khác quán ăn ở chỗ không phải ai trong cửa hàng cũng đứng bán được. Quy định ngành dược đặt ra yêu cầu về người phụ trách chuyên môn và về người trực tiếp bán thuốc. Lịch trực đêm phải bảo đảm trong suốt giờ mở bán, người đứng quầy đáp ứng yêu cầu đó, kể cả lúc 3 giờ sáng. Hỏi Sở Y tế hoặc phòng y tế nơi nhà thuốc đặt trụ sở để biết yêu cầu áp cho loại hình của bạn, đừng dựa vào thói quen của nhà thuốc bên cạnh.
Hệ quả cho lịch: vòng trực đêm chỉ gồm những người đủ điều kiện. Nhân viên phụ việc, người học việc có thể làm ca tối cùng người có chuyên môn, nhưng không thay được người đó trong ca khuya. Ghi rõ điều này lên đầu lịch, để khi có người xin đổi trực, không ai đổi với người không đủ điều kiện.
Một điểm khác: những thuốc cần đơn hoặc có quy định quản lý riêng, ca khuya bán thế nào, giữ đơn ra sao, nên được người phụ trách chuyên môn viết thành hướng dẫn ngắn để ở quầy. Người trực một mình lúc nửa đêm, đối diện với người nhà bệnh nhân đang sốt ruột, rất cần một tờ hướng dẫn rõ ràng để dựa vào.
Với nhà thuốc trong ví dụ, vòng trực đêm có 4 người, trong đó chủ nhà thuốc cũng nằm trong vòng. Hai nhân viên học việc chỉ làm ca tối đến 22 giờ, không vào vòng đêm.
Mẫu lịch trực đêm xoay bốn tuần cho 4 người
Bốn người A, B, C, D cùng trực đêm từ 22 giờ đến 6 giờ, mỗi đêm một người. Lịch giả định dưới đây xoay sao cho không ai trực hai đêm liền, và đêm thứ bảy, chủ nhật chia đều.
| Thứ | Tuần 1 | Tuần 2 | Tuần 3 | Tuần 4 |
|---|---|---|---|---|
| Hai | A | B | C | D |
| Ba | B | C | D | A |
| Tư | C | D | A | B |
| Năm | D | A | B | C |
| Sáu | A | B | C | D |
| Bảy | B | C | D | A |
| Chủ nhật | C | D | A | B |
Đếm lại: sau bốn tuần, mỗi người trực đúng 7 đêm, mỗi người có hai đêm cuối tuần, và không ai trực hai đêm liền nhau. Riêng chỗ nối giữa các tuần cần xem kỹ: D trực chủ nhật tuần 2 thì thứ hai tuần 3 là C, không bị liền.
Bảy đêm trong bốn tuần, tức khoảng hai đêm mỗi tuần, là mức khá nặng nếu người trực còn làm ca ngày. Lịch đêm phải đi kèm lịch ngày: người trực đêm không làm ca sáng hôm sau, và tổng giờ tuần không vượt giới hạn. Nếu vòng chỉ có ba người, cân nhắc rút giờ bán đêm, ví dụ chỉ đến 1 giờ sáng.
Chuẩn bị gì trước mỗi ca khuya
Người trực ca tối bàn giao cho người trực đêm vào khoảng 22 giờ. Danh sách dưới đây là những thứ người trực đêm kiểm trước khi người ca tối ra về:
- Nhiệt độ tủ bảo quản thuốc cần làm lạnh, ghi vào sổ theo dõi; biết phải làm gì nếu mất điện.
- Những mặt hàng hay bán ban đêm còn đủ ở quầy gần ô cửa: thuốc hạ sốt thông dụng, nước muối, bông băng, oresol, để người trực không phải đi vào kho sâu bên trong.
- Tiền lẻ đủ để thối, và tiền ca ngày đã được nộp hoặc cất tủ khoá, người trực đêm chỉ giữ một khoản nhỏ.
- Hướng dẫn bán thuốc theo đơn trong ca khuya, danh sách những trường hợp phải khuyên khách đến cơ sở y tế thay vì bán thuốc.
- Chuông cửa, đèn ô cửa, khoá trong hoạt động bình thường; điện thoại có pin đầy.
- Danh sách người cần gọi trong đêm theo thứ tự: chủ nhà thuốc, người dự phòng, công an khu vực.
- Chỗ nghỉ ngắn trong giờ vắng, có thể nghe được chuông.
Câu mẫu khi bàn giao tối: “Chị kiểm tủ lạnh rồi, nhiệt độ bình thường. Hôm nay hết một loại siro hạ sốt cho trẻ, em có loại thay thế ở ngăn thứ hai. Có một khách đặt mua theo đơn, sáng mai 7 giờ đến lấy, đơn để trong bìa xanh.”
An toàn khi một người trực đêm
Không mở cửa chính sau giờ đã định. Dù khách nói gì, sau giờ chuyển sang ô cửa thì mọi giao dịch qua ô cửa. Quy tắc này cần được chủ nhà thuốc nói rõ để người trực không phải tự cân nhắc từng lần.
Khách có biểu hiện cần cấp cứu thì hướng đến cơ sở y tế. Người trực nhà thuốc không xử lý cấp cứu thay bệnh viện. Hướng dẫn khách đến cơ sở cấp cứu gần nhất hoặc gọi cấp cứu, và ghi lại sự việc vào sổ.
Có tình huống đe doạ thì đưa thứ người ta đòi. Tiền và thuốc mất được, người trực thì không. Sau đó báo công an và chủ nhà thuốc. Nói rõ quy tắc này trước, để người trực không liều chống cự.
Có người biết người trực đang ở đâu. Đầu ca và cuối ca người trực nhắn một tin vào nhóm nội bộ. Nếu đến giờ cuối ca mà chưa có tin, người dự phòng gọi kiểm tra.
Ánh sáng phía ngoài đủ sáng. Ô cửa và vỉa hè trước nhà thuốc sáng rõ giúp người trực nhìn được người đứng ngoài, và cũng khiến người có ý xấu ngại hơn.
Khi người trực đêm báo ốm hoặc có việc gấp
Báo càng sớm càng tốt, và báo người lập lịch. Quy ước với vòng trực: báo ốm cho ca đêm trước 17 giờ cùng ngày, nhắn trực tiếp người lập lịch, không chỉ nhắn trong nhóm chung.
Gọi người dự phòng theo thứ tự cố định. Người dự phòng đầu tiên là người không trực đêm hôm trước và không có ca sáng hôm sau. Ghi sẵn thứ tự gọi trong lịch tuần để người lập lịch không phải nghĩ lúc gấp.
Không có ai đủ điều kiện thì rút giờ bán đêm. Thà treo thông báo đóng ô cửa sớm hơn đêm đó, còn hơn để người không đủ chuyên môn đứng bán hoặc ép người vừa trực đêm qua trực tiếp. Ghi lại lý do và giờ đóng cửa thực tế.
Người nhận thay được ghi đúng tên. Trên lịch và sổ trực, người thật sự trực đêm đó được ghi tên, để tính giờ làm đêm, nghỉ sau ca và quyền lợi đúng người.
Giờ làm đêm, nghỉ giữa ca và bàn giao buổi sáng
Toàn bộ ca từ 22 giờ đến 6 giờ là giờ làm việc ban đêm theo Bộ luật Lao động 2019. Người làm việc ban đêm liên tục từ 6 giờ trở lên được nghỉ giữa giờ ít nhất 45 phút; với người trực một mình, bố trí khoảng nghỉ vào giờ vắng nhất, thường sau 2 giờ sáng, vẫn ở trong nhà thuốc và nghe được chuông. Giờ làm bình thường không quá 8 giờ một ngày, nên ca đêm 8 tiếng là đã trọn ngày làm việc; người trực không làm thêm ca ngày hôm đó.
Tiền lương làm đêm có quy định riêng; hỏi kế toán và tra văn bản hiện hành, bài này không đi vào con số. Nếu trong vòng trực có lao động nữ đang mang thai hoặc nuôi con nhỏ, cần tra quy định riêng về làm đêm và hỏi ý kiến người lao động trước khi xếp.
Bàn giao buổi sáng lúc 6 giờ cần gọn mà đủ: người trực đêm báo số khách, các đơn đã bán theo đơn, mặt hàng nào bán hết cần bổ sung, nhiệt độ tủ lạnh ghi lúc nào, có sự cố gì. Người ca sáng đọc sổ, đếm tiền ca đêm cùng người trực, ký xác nhận rồi người trực mới ra về.
Đếm tiền cùng nhau lúc giao ca không phải vì nghi ngờ, mà để bảo vệ chính người trực đêm: có chữ ký hai người thì về sau không ai phải giải thích. Nếu tiền lệch, ghi lại số lệch, cả hai cùng xem lại sổ bán, không quy ra trừ lương người trực.
Câu hỏi thường gặp
Nhà thuốc trực đêm cần mấy người?
Bán qua ô cửa thì thường một người trực là đủ, kèm một người dự phòng gọi được trong đêm. Mở cửa bình thường cả đêm thì nên có hai người, ít nhất trong những giờ còn đông khách.
Nhân viên học việc có trực đêm một mình được không?
Người đứng bán thuốc phải đáp ứng yêu cầu chuyên môn theo quy định ngành dược. Học việc có thể làm ca tối cùng người có chuyên môn, nhưng không nên trực đêm thay người đó; hỏi cơ quan y tế địa phương về yêu cầu cụ thể.
Mỗi người nên trực đêm tối đa bao nhiêu đêm một tuần?
Không có con số chung, nhưng nhiều nhà thuốc giữ khoảng hai đêm mỗi người mỗi tuần, không trực liền hai đêm. Quan trọng là tổng giờ làm trong tuần không vượt giới hạn và người trực được nghỉ đủ sau ca đêm.
Ban đêm có khách cần thuốc theo đơn mà không mang đơn thì làm sao?
Làm theo hướng dẫn của người phụ trách chuyên môn và quy định về bán thuốc theo đơn. Người trực không nên tự linh động; nếu tình trạng có vẻ nặng, khuyên khách đến cơ sở y tế gần nhất.
Có nên để người trực đêm ngủ trong ca không?
Nên bố trí một khoảng nghỉ giữa ca vào giờ vắng, người trực vẫn ở trong nhà thuốc và nghe được chuông. Thời gian nghỉ cụ thể và cách tính cần theo quy định về nghỉ giữa giờ khi làm đêm.