Tháng Chạp nên xếp ca theo ba giai đoạn tăng dần, dùng ca chồng vào giờ đông thay vì kéo dài ca của từng người, cộng giờ làm thêm theo tháng ngay từ tuần đầu và giữ nguyên ngày nghỉ hằng tuần cho mọi người. Làm vậy cửa hàng có thêm người đúng lúc đông mà nhân viên vẫn còn sức đến chiều 30 Tết.
Cửa hàng bán quần áo, giày dép, bánh mứt, tiệm tóc, tiệm giặt đều có chung một cảnh: mười ngày cuối năm khách gấp đôi, gấp ba, và người quản lý có xu hướng cho mọi người làm từ sáng đến tối. Bài này đi qua cách lập lịch bốn tuần cho một cửa hàng quần áo trẻ em 6 nhân viên ở Huế (ví dụ giả định), từ lúc chia giai đoạn đến lúc nhận ra ai đang quá sức.
Ba giai đoạn của tháng Chạp
Khách không tăng đều suốt tháng. Nhìn sổ bán hàng tháng Chạp năm trước, phần lớn cửa hàng nhỏ thấy ba đoạn rõ rệt:
| Giai đoạn | Khách | Cách xếp ca | Việc nên làm sớm |
|---|---|---|---|
| Đầu tháng đến khoảng rằm | Tăng nhẹ, khách sỉ lấy hàng | Giữ ca thường, thêm một ca chồng cuối tuần | Nhập hàng, sắp kệ, hỏi lịch về quê |
| Rằm đến 23 tháng Chạp | Tăng rõ vào chiều tối và cuối tuần | Mở thêm giờ tối, ca chồng mỗi ngày | Tuyển thời vụ nếu thiếu, chốt lịch Tết |
| 23 đến chiều 30 | Đông nhất, dồn từ trưa đến tối | Mọi người có mặt nhiều nhất, ca chồng dài hơn | Chuẩn bị đóng cửa, kiểm tiền, kiểm kho |
Chia giai đoạn giúp tránh lỗi phổ biến nhất của tháng Chạp: tăng giờ quá sớm. Nếu ngay từ đầu tháng mọi người đã làm thêm hai giờ mỗi ngày, đến tuần cuối khi khách đông thật thì không còn giờ làm thêm hợp lệ, cũng không còn sức. Cửa hàng ở Huế trong ví dụ giữ ca thường đến rằm, chỉ thêm ca chồng thứ Bảy, Chủ nhật, rồi mới tăng dần. Mỗi cửa hàng có mốc riêng; mốc đúng là ngày mà sổ bán hàng năm trước bắt đầu đi lên rõ, không phải ngày mà chủ cửa hàng bắt đầu lo.
Mở cửa sớm hơn hay đóng cửa muộn hơn
Khi cần thêm giờ bán, câu hỏi đầu tiên là thêm vào đầu ngày hay cuối ngày. Câu trả lời nằm trong sổ hoá đơn, không nằm trong thói quen. Với cửa hàng quần áo ở khu dân cư, khách tháng Chạp thường đến sau giờ làm, từ 18 giờ đến 21 giờ, nên kéo giờ đóng cửa có ích hơn mở sớm. Với cửa hàng gần chợ, khách đến sáng sớm, mở sớm lại đáng hơn.
Cách kiểm nhanh: đếm số hoá đơn giờ đầu tiên và giờ cuối cùng trong ngày của tuần cuối tháng Chạp năm trước. Giờ nào đã đông sát giờ đóng hoặc mở, đó là phía nên kéo thêm. Thêm một tiếng mỗi lần, không thêm hai ba tiếng một lúc.
Nhớ rằng kéo giờ đóng cửa sau 22 giờ là chạm vào giờ làm việc ban đêm, tính từ 22 giờ đến 6 giờ sáng. Ngoài chuyện tiền công theo chế độ riêng mà kế toán tính, giờ khuya còn kéo theo chuyện an toàn: người về muộn cuối năm đường đông, nhiều người uống rượu. Phần lớn cửa hàng nhỏ không cần mở quá 22 giờ, kể cả những ngày đông nhất.
Ca chồng hay ca dài: so sánh trên cùng một ngày
Giả định ngày 26 tháng Chạp cửa hàng mở 8h–22h, khách đông từ 15h đến 21h, cần 5 người đứng lúc đông, 2 người lúc vắng.
| Khía cạnh | Cách ca dài | Cách ca chồng |
|---|---|---|
| Cách xếp | Ba người làm 8h–22h, hai người làm 15h–22h | Hai người 8h–16h, ba người 14h–22h |
| Số người lúc đông 15h–21h | 5 | 5 (chồng nhau từ 14h–16h là 5, sau 16h là 3) |
| Giờ mỗi người | Ba người làm 14 giờ, vượt xa giờ bình thường | Mỗi người 8 giờ |
| Làm thêm phát sinh | 6 giờ cho mỗi người làm cả ngày, vượt giới hạn trong ngày | Không phát sinh |
| Sức lúc 20h | Người làm từ sáng đã kiệt | Người ca chiều mới làm được 6 tiếng |
Bảng cho thấy ca chồng không đủ 5 người suốt khung 16h–21h nếu chỉ có 5 người. Khi đó có hai cách hợp lệ: thêm một người thời vụ ca 16h–22h, hoặc nhờ hai người ca sáng đồng ý làm thêm một hai giờ, trong giới hạn làm thêm không quá 50% giờ làm bình thường trong ngày. Không có cách nào hợp lệ để một người làm 14 tiếng nhiều ngày liền; nếu bảng ca của bạn đang như vậy thì đó là dấu hiệu thiếu người, không phải dấu hiệu nhân viên chăm.
Cộng giờ làm thêm theo tháng ngay từ tuần đầu
Làm thêm không quá 40 giờ trong một tháng và không quá 200 giờ trong năm (trừ một số ngành được đến 300 giờ). Tháng Chạp là lúc dễ vượt nhất. Một bảng cộng dồn theo tuần, ví dụ giả định:
| Người | Tuần 1 | Tuần 2 | Tuần 3 | Tuần 4 | Cộng dồn | Còn được |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Linh | 2 | 6 | 10 | ? | 18 | 22 |
| Sơn | 0 | 4 | 12 | ? | 16 | 24 |
| Nhung | 4 | 8 | 14 | ? | 26 | 14 |
| Quang | 0 | 2 | 6 | ? | 8 | 32 |
Trước khi xếp tuần 4, quản lý nhìn cột "còn được" và biết Nhung chỉ còn 14 giờ, không thể nhận thêm nhiều như tuần 3. Một điều cần lưu ý: tháng Chạp âm lịch thường vắt qua hai tháng dương lịch, nên hỏi kế toán xem giới hạn tháng được cộng theo tháng nào mà cửa hàng dùng để tính lương, rồi chia bảng theo đúng mốc đó. Làm thêm luôn cần người lao động đồng ý; tra văn bản hiện hành khi áp dụng, nhất là phần giới hạn năm.
Giữ ngày nghỉ hằng tuần trong tháng đông nhất
Mỗi người ít nhất 24 giờ nghỉ liên tục mỗi tuần. Đây là quy định chứ không phải ưu đãi, kể cả tháng Chạp. Cửa hàng ở Huế xếp ngày nghỉ vào thứ Ba, thứ Tư, những ngày ít khách nhất trong tuần, luân phiên mỗi người một ngày.
Không gộp ngày nghỉ sang sau Tết. Hứa "làm liền tháng Chạp rồi ra Tết nghỉ bù" nghe hợp lý nhưng làm người ta kiệt sức đúng tuần đông nhất, và vi phạm nghỉ hằng tuần. Nghỉ bù sau Tết là phần cộng thêm, không thay ngày nghỉ hằng tuần.
Ngày nghỉ phải là ngày nghỉ thật. Không nhắn hỏi hàng, không gọi vào làm "chỉ một tiếng thôi". Nếu thật sự cần gọi, đó là đổi ngày nghỉ, phải hỏi ý người đó và bù lại một ngày khác trong tuần.
Tuần cuối có thể đổi ngày nghỉ nhưng không bỏ. Từ 23 đến 30 Tết, có cửa hàng cho mỗi người nghỉ nửa ngày hai lần thay vì một ngày trọn. Cách này chỉ nên dùng khi nhân viên đồng ý và vẫn bảo đảm tổng thời gian nghỉ liên tục theo luật; nếu không chắc, giữ nguyên một ngày nghỉ trọn.
Lập lịch bốn tuần tháng Chạp
Một lịch tháng Chạp nên lập một lần cho cả bốn tuần, sửa dần theo tuần, thay vì lập từng tuần một. Trình tự:
- Lấy sổ bán hàng tháng Chạp năm trước, đánh dấu ngày bắt đầu tăng rõ và khung giờ đông nhất mỗi giai đoạn.
- Lấy danh sách ngày về quê của từng người (đã hỏi từ trước), gạch những ngày họ vắng.
- Xếp ngày nghỉ hằng tuần cho mỗi người trước tiên, vào những ngày ít khách.
- Xếp ca thường cho cả bốn tuần, rồi thêm ca chồng vào khung đông theo từng giai đoạn.
- Cộng giờ làm thêm dự kiến của từng người theo tháng, sửa ngay chỗ nào vượt giới hạn.
- Chỗ còn thiếu người sau khi làm hết các bước trên là chỗ cần thời vụ hoặc cần rút giờ mở cửa.
- Gửi lịch cả bốn tuần cho nhân viên, nói rõ tuần nào có thể đổi, chốt từng tuần vào thứ Sáu tuần trước đó.
Thứ tự ở bước 3 và 4 là điểm then chốt. Xếp ngày nghỉ trước rồi mới xếp ca thì ngày nghỉ không bị chèn ép; xếp ca trước rồi tìm chỗ cho ngày nghỉ thì tuần cuối gần như không ai được nghỉ.
Dấu hiệu nhân viên đang quá sức và cách chỉnh
Quá sức hiếm khi được nói ra trong tháng Chạp vì ai cũng ngại. Người quản lý cần tự để mắt những dấu hiệu sau:
- Sai sót tăng: đưa nhầm cỡ, thối nhầm tiền, quên ghi đơn đặt.
- Cáu với khách hoặc với nhau ở những chuyện nhỏ, nhất là cuối ca.
- Xin về sớm, đến trễ nhiều hơn thường lệ, hoặc ốm vặt liên tục.
- Bỏ bữa, ăn đứng, nghỉ giữa ca bị cắt vì quầy đông.
- Người hay nói nhất trở nên im lặng.
Khi thấy dấu hiệu, chỉnh ngay trong tuần thay vì chờ sau Tết: chuyển người đó sang ca ngắn hơn một hai ngày, xếp lịch nghỉ giữa ca cố định và giữ người thay ở quầy, rút bớt việc phụ như sắp lại kệ hằng ngày. Câu nên nói riêng: "Chị thấy mấy hôm nay em đuối. Ngày mai em vào ca chiều thôi, ca sáng chị nhờ Sơn. Em có cần đổi gì thêm thì nói chị." Không nên nhắc chuyện sai sót trước mặt người khác trong những ngày này.
Những thứ không cần làm trong tháng Chạp
Không cần đổi cách xếp ca mới hoàn toàn ngay trước Tết. Nếu cửa hàng đang dùng bảng ca giấy dán ở quầy, tháng Chạp không phải lúc chuyển sang bảng tính dùng chung; mọi người đang mệt, thêm một thứ phải học sẽ gây nhầm ca. Chuyển sau rằm tháng Giêng.
Không cần họp dài. Một cuộc họp nhanh mười phút đầu tuần, nói lại lịch tuần, ai nghỉ ngày nào, mặt hàng nào sắp hết, là đủ. Họp dài cuối ca khi mọi người muốn về chỉ làm mất thiện cảm.
Không cần ép doanh số bằng thi đua giữa các ca vào tuần cuối. Thi đua dễ làm các ca tranh khách, đẩy việc khó sang ca sau, và người đứng ca sáng thấy thiệt vì khách đông buổi tối. Nếu muốn thưởng cuối năm, thưởng chung cho cả cửa hàng theo cách đã báo trước, phần mức thưởng do chủ cửa hàng quyết.
Câu hỏi thường gặp
Tháng Chạp có được cho nhân viên làm 12 tiếng mỗi ngày không?
Giờ làm bình thường không quá 8 giờ một ngày, phần vượt là làm thêm và có giới hạn không quá 50% giờ làm bình thường trong ngày. Làm 12 tiếng nhiều ngày liền là dấu hiệu thiếu người. Tra văn bản hiện hành khi áp dụng.
Ca chồng là gì và vì sao nên dùng trong tháng Chạp?
Ca chồng là hai ca có một khoảng giờ trùng nhau, rơi đúng vào giờ đông khách. Cách này tăng số người lúc đông mà không ai phải làm quá giờ, khác với kéo dài ca cho tất cả.
Có được dồn ngày nghỉ hằng tuần sang sau Tết không?
Không nên. Mỗi người cần ít nhất 24 giờ nghỉ liên tục mỗi tuần theo luật. Nghỉ bù sau Tết là phần cộng thêm, không thay được ngày nghỉ hằng tuần trong tháng Chạp.
Giới hạn làm thêm giờ tính theo tháng âm hay tháng dương?
Tháng Chạp âm lịch thường vắt qua hai tháng dương lịch. Hỏi kế toán xem cửa hàng cộng giờ theo kỳ lương nào, rồi lập bảng cộng dồn giờ làm thêm theo đúng kỳ đó ngay từ tuần đầu.
Nên bắt đầu tăng giờ mở cửa từ ngày nào trong tháng Chạp?
Từ ngày mà sổ bán hàng năm trước cho thấy khách bắt đầu tăng rõ, với nhiều cửa hàng là khoảng sau rằm. Tăng quá sớm làm hết giờ làm thêm hợp lệ và hết sức trước tuần đông nhất.
Làm sao biết nhân viên đang quá sức?
Để ý sai sót tăng, cáu gắt cuối ca, đến trễ hoặc ốm vặt nhiều hơn, bỏ bữa vì quầy đông. Khi thấy, chuyển người đó sang ca ngắn hơn vài ngày và giữ lịch nghỉ giữa ca cố định.