Những ngày như 8/3, 20/10, 14/2 hay Noel không phải ngày nghỉ lễ theo luật, nên nhân viên làm việc như ngày thường; nhưng khách có thể gấp nhiều lần ngày thường, dồn vào hai ba ngày. Cách xếp ca hợp lý là coi đó là một đợt ba ngày (ngày trước, ngày chính, ngày sau), xếp ca đêm hôm trước có giới hạn, và cho người làm ngày chính nghỉ bù ngay sau đó.
Bài này dùng ví dụ giả định một tiệm hoa 5 người ở Đà Lạt (Lâm Đồng), thuê thêm hai người thời vụ những ngày đông, ngày 8/3 và 20/10 đơn hoa gấp năm sáu lần ngày thường, cộng thêm phần đối chiếu với một quán cà phê nhỏ ngày Noel và 14/2. Nội dung gồm danh sách những ngày đông trong năm, ca đêm hôm trước, bảng ca ba ngày, ai được nghỉ ngày chính, người giao hàng, và các bước chuẩn bị.
Không phải ngày lễ nhưng không phải ngày thường
Theo luật, ngày nghỉ lễ hưởng lương chỉ gồm những ngày được liệt kê trong Bộ luật Lao động. Ngày Quốc tế Phụ nữ, ngày Phụ nữ Việt Nam, Valentine, Giáng sinh, Trung thu không nằm trong đó. Nghĩa là nhân viên đi làm những ngày này hưởng lương như ngày thường, và cửa hàng không cần lập lịch nghỉ lễ. Nhưng mọi giới hạn về giờ làm vẫn giữ nguyên: giờ làm bình thường không quá 8 giờ một ngày, phần vượt là làm thêm có giới hạn, làm sau 22 giờ là làm việc ban đêm.
Điểm khó của những ngày này là khách dồn vào một khung rất hẹp. Tiệm hoa ở Đà Lạt trong ví dụ nhận đơn đặt trước từ cả tuần, nhưng phải bó hoa trong đêm hôm trước và sáng ngày chính để hoa tươi; giao hàng dồn từ 7 giờ đến 12 giờ trưa. Quán cà phê thì ngược lại: Noel và 14/2 đông từ chiều tối đến khuya.
Vì không phải ngày lễ, nhiều chủ tiệm quên rằng nhân viên cũng có đời sống riêng những ngày này. Người trẻ muốn nghỉ tối 14/2 hay đêm Noel, người có mẹ, vợ, con gái muốn về sớm ngày 8/3, 20/10. Lịch tốt là lịch tính đến cả điều đó.
Những ngày đông khách trong năm theo loại cửa hàng
Bảng dưới là nhận xét chung; bạn đối chiếu với sổ bán hàng của chính cửa hàng mình để biết ngày nào đáng lập lịch riêng:
| Ngày | Loại cửa hàng đông | Khung giờ đông | Đặc điểm |
|---|---|---|---|
| 14/2 | Tiệm hoa, quán cà phê, quán ăn đôi | Hoa: sáng; quán: tối | Nhiều năm rơi sát Tết, chồng với cao điểm cuối năm |
| 8/3 | Tiệm hoa, tiệm quà, tiệm tóc, spa | Sáng đến trưa | Đơn công ty đặt nhiều, giao theo giờ hành chính |
| Trung thu | Tiệm bánh, tiệm đồ chơi | Cả tuần trước rằm tháng Tám | Kéo dài, không dồn một ngày |
| 20/10 | Tiệm hoa, tiệm quà, spa | Sáng đến trưa | Giống 8/3 nhưng thường ít đơn công ty hơn |
| 24/12 và 25/12 | Quán cà phê, quán ăn, tiệm bánh | Tối 24 đến khuya | Khách đông muộn, đường đông |
Mỗi cửa hàng thường chỉ có hai ba ngày thật sự đáng lập lịch riêng. Tiệm hoa trong ví dụ lập lịch riêng cho 14/2, 8/3 và 20/10; quán cà phê thì cho tối 24/12 và 14/2. Những ngày còn lại chỉ thêm một ca chồng như cuối tuần.
Ca đêm hôm trước: có giới hạn rõ ràng
Ca đêm cần người đồng ý và được báo trước. Bó hoa trong đêm 7/3 hay 19/10 là việc phổ biến ở tiệm hoa. Báo trước ít nhất một tuần, hỏi ai nhận được, không chỉ định vào phút cuối.
Giờ làm ban đêm tính từ 22 giờ đến 6 giờ. Ghi giờ thực tế vào bảng; làm ban đêm và làm thêm được trả theo chế độ riêng, kế toán tính theo văn bản hiện hành.
Nghỉ giữa ca đêm ít nhất 45 phút. Khi làm việc ban đêm liên tục từ 6 giờ trở lên, nghỉ giữa giờ ít nhất 45 phút. Xếp sẵn giờ nghỉ, có đồ ăn cho người làm đêm.
Người làm đêm không làm tiếp ca sáng. Người bó hoa đến 3 giờ sáng không đi giao hàng lúc 7 giờ. Tách hai nhóm: nhóm đêm bó hoa, nhóm sáng giao và bán. Đây là chỗ hay vi phạm nhất, vì tiệm nhỏ thiếu người nên dồn hết cho người giỏi nhất.
Làm thêm vẫn có giới hạn. Làm thêm không quá 50% giờ làm bình thường trong ngày. Nếu đơn quá nhiều để bó trong giới hạn đó, nhận ít đơn lại hoặc thêm người, không kéo dài ca.
Bảng ca bốn ngày quanh 8/3 cho tiệm hoa 5 người
Ví dụ giả định. Ký hiệu: S (7h–15h), C (13h–21h), Đ (ca đêm 21h–5h, nghỉ giữa ca 45 phút), G (giao hàng 7h–13h), N (nghỉ), NB (nghỉ bù).
| Người | 7/3 | 8/3 | 9/3 | 10/3 |
|---|---|---|---|---|
| Chủ tiệm | C | S | C | S |
| Thuỷ (bó hoa chính) | Đ | N | C | S |
| Khôi (bó hoa) | Đ | N | S | C |
| Hạnh (bán hàng) | S | C | NB | C |
| Tài (giao hàng) | C | G | S | NB |
| Thời vụ 1 (bán hàng) | S | S | N | N |
| Thời vụ 2 (giao hàng) | N | G | N | N |
Đọc bảng: Thuỷ và Khôi làm đêm 7/3 cùng nhau, không ai ở tiệm một mình lúc nửa đêm, xong thì nghỉ trọn ngày 8/3, không đi giao. Sáng 8/3 có hai người giao hàng và hai người ở tiệm, trong đó người thời vụ đứng cùng chủ tiệm; chiều 8/3 Hạnh đứng quầy khi đơn giao đã xong. Hạnh và Tài làm những ngày nặng nên có nghỉ bù ghi sẵn ngày 9 hoặc 10. Chủ tiệm cũng có tên trong bảng, nhận ca chiều 7/3 khi cả nhóm đêm còn đang ngủ lấy sức. Bảng chưa ghi hết các ngày nghỉ hằng tuần; khi xếp cả tuần, bảo đảm mỗi người vẫn có ít nhất 24 giờ nghỉ liên tục.
Người giao hàng thêm cho ngày đông
Tiệm hoa, tiệm quà ngày 8/3, 20/10 thường thiếu người giao nhiều hơn thiếu người bán. Người giao thêm là người ngoài, làm một hai buổi, nên dễ sinh lỗi nếu không chuẩn bị:
- Gặp mặt trước ít nhất một ngày, xem xe, thống nhất cách giữ hoa không dập trên đường.
- Chia đơn theo khu vực, mỗi người một khu, sắp thứ tự giao theo đường đi chứ không theo thứ tự nhận đơn.
- Người giao chỉ cầm đơn đã thanh toán; đơn thu tiền khi giao giao cho nhân viên chính.
- Một người ở tiệm giữ liên lạc với khách khi có đơn trễ, người giao không tự gọi xin lỗi hay hứa giờ mới.
- Thoả thuận tiền công và giờ làm trước, thanh toán ngay cuối buổi, ghi lại để năm sau liên hệ.
Số điện thoại khách in trên phiếu giao chỉ đưa cho người giao trong buổi đó, thu lại phiếu khi xong. Đây là dữ liệu của khách, người làm một buổi không cần giữ.
Ai được nghỉ ngày chính
Ngày 14/2 hay đêm Noel, nhân viên trẻ thường muốn nghỉ; ngày 8/3, 20/10, nhân viên nữ có khi muốn về sớm để đi chơi với gia đình hoặc chính họ là người được tặng hoa. Cửa hàng nhỏ không thể cho tất cả nghỉ, nhưng có thể chia theo lượt cả năm: người làm tối 14/2 năm nay được ưu tiên nghỉ tối 24/12, người làm trọn ngày 8/3 được về sớm ngày 20/10.
Ở quán cà phê nhỏ trong phần đối chiếu, chủ quán dùng một bảng nhỏ bốn cột (14/2, 8/3, 20/10, 24/12), mỗi người một dòng, đánh dấu ai làm buổi tối ngày nào. Đầu năm chưa có dữ liệu thì cho mọi người chọn trước hai trong bốn ngày muốn nghỉ, rồi xếp sao cho mỗi ngày đủ người. Ai không chọn được ngày mình muốn năm nay thì năm sau được chọn trước, ghi ngay vào bảng để không phải nhớ.
Câu mẫu khi hỏi: "Tối 24/12 quán mình đông, cần bốn người đến khuya. Em nào muốn nghỉ tối đó thì nhắn chị trước thứ Sáu, ai làm tối 24 sẽ được ưu tiên nghỉ tối 14/2 năm sau. Chị ghi lại trong bảng để năm sau không quên."
Các bước chuẩn bị cho một ngày đông
Với tiệm hoa, chuẩn bị bắt đầu từ hai tuần trước. Quán cà phê có thể rút ngắn còn một tuần.
- Mở sổ bán hàng ngày đó năm trước: số đơn, khung giờ, số đơn phải giao.
- Quyết định số đơn đặt trước tối đa sẽ nhận, dựa trên số người và giới hạn giờ làm, không dựa trên số khách muốn đặt.
- Hỏi ai nhận ca đêm, ai muốn nghỉ ngày chính, ghi lại.
- Lập bảng ca ba ngày, tách nhóm đêm và nhóm sáng, ghi ngày nghỉ bù cụ thể.
- Nếu cần người giao hàng thêm, liên hệ sớm, gặp mặt trước và giao rõ khu vực, giờ giao.
- Ngày trước đó, họp năm phút: thứ tự làm đơn, ai liên lạc khách khi trễ, ai giữ tiền.
Bước hai là bước dễ bị bỏ qua nhất. Nhận quá nhiều đơn là nguồn gốc của ca đêm kéo dài, giao trễ và khách phàn nàn. Một tiệm nhỏ nhận vừa sức thường giữ khách tốt hơn tiệm nhận hết rồi giao trễ.
Sau ngày đông: nghỉ bù và rút kinh nghiệm
Ngày sau 8/3 hay 20/10, tiệm hoa thường vắng hẳn, đây là lúc tốt nhất để người làm đêm và người làm cả ba ngày nghỉ bù. Nghỉ bù nên ghi sẵn trong bảng từ trước, không đợi người đó tự xin.
Ngay trong tuần đó, ghi lại vài con số: tổng số đơn, số đơn giao trễ, giờ người cuối cùng về nhà đêm hôm trước, ai làm thêm bao nhiêu giờ. Hỏi nhân viên ba câu: khâu nào chậm nhất, việc gì nên làm sẵn từ trước, năm sau có muốn đổi vị trí không. Lưu chung với bảng ca ngày đó.
Cái không cần làm: không cần lập một hệ thống phức tạp cho những ngày này. Một bảng ca ba ngày, một bảng theo dõi lượt nghỉ bốn cột và một trang ghi chép sau mỗi ngày đông là đủ cho cửa hàng dưới mười người. Thứ đáng đầu tư hơn là danh sách người thời vụ và người giao hàng làm tốt năm nay, để năm sau gọi lại từ sớm, khỏi tìm người mới vào phút cuối.
Câu hỏi thường gặp
Ngày 8/3 và 20/10 có phải ngày nghỉ lễ hưởng lương không?
Không. Những ngày này không nằm trong danh sách ngày nghỉ lễ của Bộ luật Lao động, nhân viên làm việc như ngày thường. Tuy vậy giới hạn giờ làm, làm thêm và làm ban đêm vẫn áp dụng đầy đủ.
Tiệm hoa có được cho nhân viên làm xuyên đêm trước ngày 8/3 không?
Có thể xếp ca đêm nếu người lao động đồng ý, nhưng phải tính giờ làm ban đêm từ 22 giờ, nghỉ giữa ca ít nhất 45 phút khi làm đêm liên tục từ 6 giờ trở lên, và không để người làm đêm làm tiếp ca sáng.
Nhân viên xin nghỉ tối 14/2 thì có nên cho không?
Nên chia theo lượt cả năm giữa những ngày đông như 14/2, 8/3, 20/10 và 24/12. Người làm tối ngày này được ưu tiên nghỉ ngày khác, ghi vào bảng theo dõi để năm sau không quên.
Làm sao tránh nhận quá nhiều đơn ngày lễ tặng quà?
Đặt trước số đơn tối đa dựa trên số người và giới hạn giờ làm, không dựa trên số khách muốn đặt. Khi đủ đơn thì ngừng nhận, báo khách sớm thay vì nhận hết rồi giao trễ.
Người làm cả ba ngày cao điểm nên nghỉ bù khi nào?
Ngay ngày sau đợt đông, khi cửa hàng vắng. Ghi ngày nghỉ bù cụ thể vào bảng ca từ lúc lập lịch, không chờ người đó tự xin, và vẫn bảo đảm nghỉ hằng tuần theo luật.
Quán cà phê đêm Noel nên đóng cửa lúc mấy giờ?
Không có giờ chung. Chốt trước giờ đóng cửa, có thể muộn hơn ngày thường, bảo đảm ca đóng cửa có ít nhất hai người, ghi đúng giờ làm ban đêm và ai cũng có cách về nhà an toàn.