Kỳ nghỉ 30/4 – 1/5 khác Tết ở một điểm quyết định: khách đông lên trong khi nhân viên phần lớn vẫn muốn được nghỉ, nhưng ít người về quê. Vì vậy cách xếp ca hợp lý là giữ đủ người cho toàn kỳ, chia lượt nghỉ bù sau lễ, và cân lượt nghỉ giữa các kỳ lễ trong năm (30/4 – 1/5 với 2/9, Tết Dương lịch) thay vì chia ngay trong một kỳ.
Bài dưới đi từ việc đọc lịch nghỉ năm đó, ước số người cần mỗi ngày bằng sổ bán hàng, đến một bảng ca mẫu năm ngày cho quán ăn hải sản 8 nhân viên ở Nha Trang (Khánh Hoà), ví dụ giả định. Quán ở thành phố, khu văn phòng thì ngược lại: vắng trong kỳ nghỉ, và phần cuối bài có cách xếp cho trường hợp đó.
Đọc lịch nghỉ của năm đó trước khi xếp
Lễ 30/4 và 1/5 là ngày nghỉ hưởng lương theo luật, nhưng độ dài kỳ nghỉ thực tế mỗi năm một khác. Có năm hai ngày lễ rơi vào giữa tuần, cơ quan nhà nước hoán đổi ngày làm việc để nghỉ liền; có năm rơi vào cuối tuần thì người lao động được nghỉ bù vào ngày làm việc kế tiếp. Khách du lịch đi theo lịch nghỉ thực tế đó, không theo hai con số 30 và 1.
Việc đầu tiên là tra thông báo chính thức về lịch nghỉ năm đó, ghi rõ kỳ nghỉ bắt đầu và kết thúc ngày nào, rơi vào thứ mấy. Kỳ nghỉ càng dài và càng dính với cuối tuần, khách đi xa càng nhiều. Với quán ở khu du lịch, ngày đông nhất thường là ngày thứ hai và thứ ba của kỳ nghỉ; ngày cuối thường vắng hơn vì khách lên đường về.
Việc thứ hai là xác định ngày nào là ngày lễ theo luật, ngày nào chỉ là ngày nghỉ hằng tuần hoặc ngày hoán đổi. Phân biệt này cần cho phần trả lương, mà phần đó để kế toán tính theo văn bản hiện hành. Trên bảng ca, bạn chỉ cần đánh dấu rõ ngày lễ bằng một màu riêng để không ai nhầm.
Khác Tết ở những chỗ nào
Nhiều quán dùng lại cách xếp Tết cho kỳ 30/4 và gặp rắc rối. Bảng so sánh giúp thấy vì sao:
| Khía cạnh | Tết Nguyên đán | Kỳ 30/4 – 1/5 |
|---|---|---|
| Nhân viên muốn gì | Về quê, nghỉ dài | Nghỉ vài ngày, đi chơi gần, ở với gia đình |
| Khách ở khu du lịch | Đông từ mùng 2–3 | Đông ngay từ ngày đầu, cao nhất giữa kỳ |
| Khách ở khu văn phòng | Vắng hẳn | Vắng, nhưng không vắng bằng Tết |
| Thời tiết | Mát ở phía Bắc, khô ở phía Nam | Nóng, bếp nóng, người mệt nhanh hơn |
| Thời gian chuẩn bị | Cả tháng | Thường chỉ biết lịch chính thức vài tuần trước |
| Cách bù cho người làm | Nghỉ dài sau Tết | Nghỉ bù trong tháng 5 và ưu tiên kỳ lễ sau |
Điểm cần nhớ nhất là dòng thời tiết. Bếp quán hải sản giữa trưa tháng 5 ở Nha Trang rất nóng; ca dài mười tiếng trong bếp dễ làm người ngất, cháy món, nóng nảy với khách. Kỳ 30/4 nên ưu tiên ca ngắn chồng nhau hơn là ca dài ít người.
Ước số người cần mỗi ngày bằng sổ bán hàng
Không cần công cụ dự báo nào. Sổ bán hàng hoặc hoá đơn của kỳ lễ năm trước là đủ để ước:
- Lấy số bàn hoặc số hoá đơn từng ngày của kỳ lễ năm trước, chia theo ba khung: trưa, chiều, tối.
- So với một ngày thường đông khách trong tháng 4 năm đó để thấy kỳ lễ gấp bao nhiêu lần.
- Xác định năng lực một người mỗi khung giờ theo kinh nghiệm quán, ví dụ giả định một người chạy bàn lo được khoảng 6 bàn cùng lúc, một bếp chính ra được món cho khoảng 10 bàn.
- Chia số bàn cao nhất mỗi khung cho năng lực đó, làm tròn lên, cộng thêm một người ở khung đông nhất để dự phòng.
- Đối chiếu với số người thực có, ai đã xin nghỉ, ai có thể làm thêm; chỗ nào thiếu thì tính đến người thời vụ hoặc rút món.
Con số ra chỉ là điểm xuất phát. Nếu năm nay lịch nghỉ dài hơn năm trước một hai ngày, khách sẽ trải ra thay vì dồn lại, ngày cao điểm có khi không cao bằng. Ghi lại số thực tế năm nay để năm sau ước sát hơn.
Bảng ca mẫu năm ngày cho quán 8 người
Ví dụ giả định cho quán hải sản mở 10h–22h, kỳ nghỉ năm ngày. Ký hiệu: A (10h–15h), B (15h–22h), G (ca gãy 10h–14h và 17h–21h), N (nghỉ). Ca gãy chỉ xếp khi người đó đồng ý và ở gần quán.
| Người | Ngày 1 | Ngày 2 | Ngày 3 | Ngày 4 | Ngày 5 | Nghỉ bù sau lễ |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Bếp chính 1 | A | A | G | A | N | 2 ngày đầu tuần sau |
| Bếp chính 2 | B | G | B | N | A | 1 ngày |
| Phụ bếp | G | B | A | B | B | 1 ngày |
| Chạy bàn 1 | A | A | A | G | N | 1 ngày |
| Chạy bàn 2 | B | B | G | A | A | 2 ngày |
| Chạy bàn 3 | G | N | B | B | B | 1 ngày |
| Thu ngân | A | B | A | B | A | 1 ngày |
| Rửa, dọn | B | A | B | A | B | 1 ngày |
Bảng giữ hai nguyên tắc: mỗi người vẫn có ít nhất 24 giờ nghỉ liên tục trong tuần (nghỉ hằng tuần theo luật), nên ai làm trọn năm ngày thì ngày nghỉ hằng tuần phải rơi ngay trước hoặc ngay sau kỳ lễ trong cùng tuần đó; và mỗi người có ngày nghỉ bù cụ thể ngay sau kỳ lễ, ghi luôn vào bảng chứ không hứa miệng. Ngày 2 và ngày 3 là cao điểm nên có ca gãy để tăng người giờ trưa và giờ tối mà không ai đứng mười hai tiếng.
Giờ làm, nghỉ giữa ca và làm thêm trong kỳ lễ
Giờ làm bình thường không quá 8 giờ một ngày, 48 giờ một tuần. Phần vượt là làm thêm, cần người lao động đồng ý. Trong kỳ lễ, ai nhận thêm ca thì ghi giờ thực tế vào bảng ngay trong ngày.
Làm thêm có giới hạn. Theo Bộ luật Lao động 2019, làm thêm không quá 50% giờ làm bình thường trong ngày và không quá 40 giờ trong tháng. Kỳ lễ dồn nhiều làm thêm vào một tuần thì những tuần còn lại của tháng phải bớt, cần tính trước chứ không phải cuối tháng mới cộng. Tra văn bản hiện hành khi áp dụng.
Nghỉ giữa ca. Làm liên tục từ 6 giờ trở lên thì được nghỉ giữa giờ ít nhất 30 phút. Với bếp nóng, nên chia nghỉ thành nhiều lượt ngắn, xếp sẵn ai nghỉ lúc nào, để không ai bỏ bữa vì quán đông.
Ngày lễ được trả theo chế độ riêng. Người làm vào ngày lễ theo luật hưởng mức lương cao hơn ngày thường; con số cụ thể và cách tính để kế toán làm. Trên bảng ca chỉ cần đánh dấu đúng ngày lễ để kế toán không sót.
Ca sớm nhận hàng và sơ chế: phần hay bị quên trên bảng
Quán hải sản sống nhờ hàng tươi, mà hàng tươi về từ sáng sớm, trước giờ mở cửa vài tiếng. Ngày thường một người làm việc này cũng kịp; trong kỳ lễ lượng hàng gấp đôi, gấp ba, nếu không xếp người riêng thì bếp phải vừa sơ chế vừa ra món lúc khách đã ngồi kín. Những việc nên tách thành một ca sớm riêng:
- Nhận hàng, cân, kiểm độ tươi, ghi số lượng vào sổ nhập để đối chiếu với nhà cung cấp.
- Làm sạch, chia phần, ướp sẵn những món bán chạy nhất theo số bàn dự kiến.
- Kiểm đá, ga, nước, dụng cụ; báo ngay cho quản lý nếu thiếu thứ gì để còn kịp mua.
- Chuẩn bị nước chấm, rau, đồ ăn kèm cho cả ngày, để ca trưa chỉ việc ra món.
Ca sớm nên do một người không phải đứng bếp ca tối hôm trước, để không ai đóng cửa lúc 22 giờ rồi lại mở bếp lúc 6 giờ sáng hôm sau. Khoảng nghỉ giữa hai ca quá ngắn là thứ làm người làm bếp kiệt sức nhanh nhất trong kỳ lễ. Trên bảng ca mẫu, có thể thêm ký hiệu S (6h–11h) cho phụ bếp vào ngày 2 và ngày 3, rồi cho người đó nghỉ buổi chiều.
Chia lượt nghỉ giữa các kỳ lễ trong năm
Quán đông dịp lễ thì gần như ai cũng phải làm 30/4. Thay vì cố chia trong một kỳ, nhiều quán chia theo cả năm: người làm trọn kỳ 30/4 – 1/5 được ưu tiên nghỉ dịp 2/9 hoặc Tết Dương lịch, và ngược lại. Một bảng nhỏ gồm các kỳ lễ trong năm theo cột, mỗi người một dòng, đánh dấu ai làm kỳ nào, là đủ để giữ cân bằng.
Với quán ở khu văn phòng, tình hình ngược lại: kỳ nghỉ vắng khách, quán có thể đóng hẳn vài ngày hoặc mở rút giờ với hai ba người. Khi đó việc khó không phải tìm người làm mà là chia ai được nghỉ trọn kỳ. Nguyên tắc vẫn vậy: ai làm kỳ này thì ưu tiên nghỉ kỳ sau, ghi lại để không ai nhớ nhầm.
Câu mẫu khi thông báo: "Lễ năm nay quán mình đông nên cần đủ người cả năm ngày. Ai làm trọn kỳ này sẽ được nghỉ bù trong tuần đầu tháng 5 như bảng, và được ưu tiên nghỉ dịp 2/9. Anh chị em xem ngày nghỉ bù của mình, cần đổi thì nhắn chị trước thứ Tư."
Những lỗi hay gặp sau kỳ nghỉ
Những lỗi dưới đây xuất hiện năm này qua năm khác ở các quán ăn mùa lễ:
- Hứa nghỉ bù nhưng không ghi ngày, đến khi quán bình thường trở lại thì ai cũng ngại xin, cuối cùng không ai được nghỉ.
- Xếp người mạnh nhất làm cả năm ngày vì tin tưởng; ngày thứ tư họ kiệt sức, làm hỏng chính ca đông nhất.
- Không tính đến ngày nhập hàng: hải sản về sáng sớm, cần người nhận và sơ chế trước khi mở cửa, nhưng bảng ca bắt đầu từ 10 giờ.
- Thêm người thời vụ mà không có ai kèm, người mới đứng chạy bàn ngày đông nhất và khách phàn nàn.
- Không ghi lại số bàn thực tế từng khung giờ, năm sau lại ước theo cảm giác.
Sau kỳ lễ, dành mười lăm phút với trưởng bếp và người chạy bàn lâu nhất, hỏi ba câu: khung giờ nào thiếu người, món nào làm chậm nhất, ca nào nên đổi. Ghi câu trả lời bên dưới bảng ca năm nay và cất chung một chỗ.
Câu hỏi thường gặp
Lễ 30/4 – 1/5 quán ăn có bắt buộc cho nhân viên nghỉ không?
Đây là ngày nghỉ hưởng lương theo luật. Nếu quán cần người làm, việc làm vào ngày lễ cần thoả thuận và người làm được hưởng chế độ riêng theo luật. Khoản tiền cụ thể nhờ kế toán tính theo văn bản hiện hành.
Làm sao biết kỳ nghỉ năm nay kéo dài mấy ngày?
Tra thông báo chính thức về lịch nghỉ lễ năm đó, xem có hoán đổi ngày làm việc hay nghỉ bù khi lễ trùng cuối tuần không. Lịch thực tế quyết định khách du lịch đi lúc nào, nên xếp ca theo lịch đó.
Có nên dùng ca gãy trong kỳ lễ không?
Ca gãy giúp tăng người đúng giờ trưa và giờ tối mà không ai làm mười hai tiếng liền. Chỉ nên xếp cho người đồng ý và ở gần quán, vì người ở xa đi về giữa hai ca rất mệt.
Nhân viên làm cả kỳ lễ thì bù thế nào cho công bằng?
Ghi ngày nghỉ bù cụ thể ngay trên bảng ca, rơi vào tuần đầu sau lễ khi quán vắng, và ưu tiên người đó nghỉ ở kỳ lễ tiếp theo trong năm như 2/9 hoặc Tết Dương lịch.
Quán ở khu văn phòng vắng khách dịp lễ thì xếp ca ra sao?
Có thể đóng vài ngày hoặc mở rút giờ với hai ba người. Ưu tiên cho nghỉ trọn kỳ những người đã làm kỳ lễ trước, và ghi lại để lần sau đổi chiều.
Kỳ lễ có làm vượt giới hạn làm thêm trong tháng không?
Có thể, nếu dồn nhiều giờ thêm vào một tuần. Theo luật, làm thêm không quá 40 giờ trong tháng, nên cần cộng giờ thêm từ đầu tháng và bớt ở các tuần còn lại. Tra văn bản hiện hành khi áp dụng.