Khi quán vắng khách, hãy cắt giờ công theo thứ tự: bỏ ca chồng và ca thêm trước, rút ngắn giờ đầu và cuối ngày sau, gộp vị trí ở giờ vắng tiếp theo, và chỉ giảm người ở ca chính khi những bước trên chưa đủ. Dưới mọi mức cắt vẫn phải giữ một mức sàn: số người tối thiểu để mở cửa an toàn và phục vụ được khách đang có.
Cắt sai chỗ có hai cái giá: khách ít ỏi còn lại bị phục vụ kém nên càng vắng, và người làm giỏi nhất thấy giờ bị cắt là đi tìm chỗ khác trước. Bài này dùng ví dụ giả định một cửa hàng tạp hoá và đồ ăn vặt ở Hải Phòng, bảy nhân viên, lượng khách tụt khoảng một phần ba trong ba tháng vì đường trước cửa đang thi công.
Vắng tạm hay vắng dài: xác định trước khi cắt
Cùng là doanh thu giảm, nhưng cách xếp ca rất khác tuỳ nguyên nhân và thời gian. Phân loại trước, rồi mới động tới bảng ca.
| Loại vắng | Dấu hiệu | Thời gian thường kéo dài | Hướng xếp ca |
|---|---|---|---|
| Vắng theo ngày, theo thời tiết | Mưa lớn, nắng nóng, một ngày lễ của khu | Vài giờ đến một hai ngày | Cho về sớm theo thoả thuận, không đổi bảng ca tuần |
| Vắng do sự kiện bên ngoài có hạn | Thi công đường, sửa chợ, trường gần quán nghỉ | Vài tuần đến vài tháng | Làm bảng ca tạm, báo rõ thời hạn dự kiến |
| Vắng theo mùa | Năm nào cũng lặp lại vào cùng tháng | Một đến ba tháng | Lập bảng nhu cầu theo mùa từ trước, dùng người thời vụ |
| Vắng kéo dài, chưa rõ lý do | Tụt đều nhiều tháng, không có sự kiện nào giải thích | Không xác định | Xem lại cả mô hình bán hàng, không chỉ bảng ca |
Cửa hàng ở Hải Phòng rơi vào loại thứ hai: biết rõ nguyên nhân, biết đại khái thời hạn. Đây là loại dễ xử lý nhất vì bạn nói thẳng được với nhân viên rằng đây là bảng ca tạm, có ngày hết hạn. Loại cuối cùng thì cắt ca chỉ là giảm đau, vấn đề nằm ở chỗ khác, và cắt ca quá sâu có khi làm doanh thu tụt nhanh hơn.
Thứ tự cắt giờ công từ ít đau tới nhiều đau
Đi lần lượt từng bước, sau mỗi bước chạy một tuần rồi mới đi tiếp. Thường bước hai hoặc ba đã đủ.
- Bỏ ca chồng và giờ làm thêm. Khi đỉnh khách thấp xuống, ca chồng là phần đầu tiên không còn cần. Cửa hàng ví dụ bỏ ca chồng chiều tối bốn tiếng mỗi ngày.
- Rút ngắn khung đầu và cuối ngày. Xem bảng đếm khách: nếu 6 giờ tới 7 giờ sáng và 21 giờ tới 22 giờ gần như không còn khách, cân nhắc mở muộn hoặc đóng sớm nửa giờ đến một giờ. Mỗi giờ cắt ở đầu ngày bớt một đến hai giờ công.
- Gộp vị trí ở giờ vắng. Thu ngân kiêm sắp hàng, người kho kiêm quầy. Lúc này mỗi người cần biết làm hai việc, nên đây cũng là lúc dạy chéo.
- Giảm ngày làm của người bán thời gian. Trao đổi trước, ưu tiên người đang muốn giảm giờ vì học hoặc việc riêng.
- Chỉ khi vẫn chưa đủ, mới giảm giờ của người toàn thời gian. Bước này đụng tới thu nhập chính và thoả thuận trong hợp đồng, phải làm cẩn thận nhất.
Sau ba bước đầu, cửa hàng ở Hải Phòng giảm được khoảng một phần năm giờ công mà chưa phải bớt giờ của ai trong ba người toàn thời gian. Phần còn lại họ chấp nhận chịu chi phí cao hơn trong ba tháng, vì tuyển và dạy lại người mới sau khi đường thông còn tốn hơn.
Mức sàn không được cắt xuống dưới
Mỗi khung giờ có một mức người tối thiểu mà dù vắng đến đâu cũng không nên cắt. Mức sàn này không đến từ lượng khách mà từ ba câu hỏi: nếu có một khách vào đúng lúc người duy nhất đang đi kho thì sao, nếu có người ngất hay có sự cố thì ai gọi giúp, và tiền mặt trong két có ai trông khi người kia ra ngoài.
Với cửa hàng tạp hoá, mức sàn ban ngày có thể là một người nếu cửa hàng nhỏ, nhìn được toàn bộ từ quầy và có camera. Nhưng buổi tối, nhất là sau 21 giờ, nhiều chủ cửa hàng chọn mức sàn hai người, hoặc một người kèm quy trình đóng cửa không để nhiều tiền mặt trong két. Quán ăn có bếp nóng thì mức sàn ở bếp không nên dưới một người có kinh nghiệm, vì sự cố bếp không chờ người thứ hai tới.
Hãy viết mức sàn của từng khung ra giấy và dán cạnh bảng ca, để khi cắt giờ không ai lỡ tay cắt xuống dưới. Khi một ca chạm đúng mức sàn mà vẫn vắng, đó không còn là chuyện xếp ca nữa; muốn giảm thêm chi phí thì phải đổi giờ mở cửa, không phải bớt người ở trong giờ đang mở.
Cách tự kiểm mức sàn: tưởng tượng người trực duy nhất trong khung đó phải rời quầy năm phút để vào kho hoặc vệ sinh. Nếu trong năm phút đó quán vẫn an toàn và khách vào vẫn được đón, mức sàn đó dùng được.
Chia phần giờ bị cắt sao cho không mất người giỏi
Đừng cắt đều tay cho tất cả. Cắt đều nghe công bằng nhưng thường làm người giỏi nhất, người có nhiều lựa chọn nhất, ra đi trước. Người làm lâu, đa năng, đáng tin trong ca tối nên được giữ giờ ổn định.
Hỏi ai đang muốn bớt giờ. Luôn có người muốn làm ít đi một thời gian: sắp thi, chăm con nhỏ, có việc khác. Hỏi trước khi quyết, phần giờ cắt có khi giải quyết được bằng tự nguyện.
Giữ một mức giờ tối thiểu cho người toàn thời gian. Người sống bằng lương ở quán cần biết mức tệ nhất của họ là bao nhiêu. Nói rõ "trong thời gian này, quán mình giữ cho anh chị ít nhất từng ấy giờ mỗi tuần" để họ tính toán được.
Ghi lại ai đã nhường giờ. Người chịu giảm giờ lúc khó khăn nên được ưu tiên khi quán đông lại. Ghi tên vào một danh sách, nếu không đến lúc tăng ca chẳng ai nhớ.
Đừng dồn mọi ca vắng cho cùng một người. Ca vắng thường là ca ít việc, ít tiền thưởng, và người phải làm toàn ca vắng sẽ thấy mình bị đẩy ra rìa. Xoay vòng ca vắng giữa những người còn giữ giờ, kể cả trưởng ca, để không ai mang cảm giác bị gạt dần khỏi quán.
Nói với nhân viên khi giảm giờ và những điều phải làm đúng
Giảm giờ mà không giải thích là cách nhanh nhất để tin đồn chạy trước: người này nghĩ quán sắp đóng, người kia nghĩ mình bị ghét. Gặp cả nhóm một lần, nói ngắn gọn ba điều: vì sao vắng, giảm giờ ở đâu, dự kiến kéo dài bao lâu. Một câu mẫu: "Đường trước cửa làm tới khoảng tháng sau nữa, khách quán mình giảm chừng một phần ba. Từ tuần sau quán bỏ ca chồng tối và mở cửa muộn nửa tiếng. Giờ của anh chị toàn thời gian quán mình cố giữ, có thay đổi gì sẽ nói trước một tuần."
Về pháp lý, giờ làm của người lao động là một nội dung đã thoả thuận trong hợp đồng. Muốn giảm giờ của người toàn thời gian so với thoả thuận, cần trao đổi và có sự đồng ý của người lao động, ghi lại bằng văn bản. Các trường hợp đặc biệt như tạm ngừng việc có quy định riêng. Bài này không thay được tư vấn pháp lý: hãy tra văn bản hiện hành, hỏi kế toán hoặc cơ quan quản lý lao động trước khi giảm giờ của người có hợp đồng toàn thời gian, và không tự ý trừ lương thay cho việc thoả thuận.
Dùng giờ vắng cho việc có ích
Giờ vắng mà vẫn phải giữ người theo mức sàn thì nên có sẵn danh sách việc, để người trực không chỉ đứng chờ.
- Dạy chéo: người quầy học nhận hàng, người kho học thu ngân. Lúc quán đông lại, bạn có thêm người làm được hai việc.
- Vệ sinh sâu những chỗ ngày thường không kịp: dưới kệ, tủ mát, kho sau.
- Kiểm kho kỹ, đối chiếu hạn dùng, sắp xếp lại kệ theo hàng bán chạy.
- Ghi lại quy trình mở cửa, đóng cửa, giao ca thành danh sách để người mới đọc được.
- Sửa chữa nhỏ: thay bóng đèn, siết lại kệ, sơn lại góc tường bong tróc.
Danh sách này có tác dụng phụ đáng giá: người trực thấy mình được tin giao việc, không phải bị giữ lại cho đủ số. Đánh dấu việc nào đã xong để ca sau nối tiếp.
Đừng biến danh sách thành cớ để giữ thêm người. Việc trong danh sách là để lấp giờ của người buộc phải có mặt theo mức sàn, không phải lý do xếp thêm một người vào giờ vắng. Nếu thấy mình đang nghĩ ra việc để có cớ giữ ca, đó là dấu hiệu nên cắt ca đó.
Khi nào xếp thêm người trở lại
Đừng chờ tới lúc khách đông nghẹt mới tăng người. Lấy lại bảng đếm khách theo giờ, theo dõi mỗi tuần: khi khung giờ nào quay về gần mức trước khi vắng hai tuần liền, bật lại ca chồng hoặc giờ mở cửa cho khung đó. Tăng từng khung một, không bật lại toàn bộ bảng ca cũ trong một lần.
Ưu tiên giờ tăng thêm cho người đã nhường giờ lúc khó khăn, như đã ghi trong danh sách. Đây là cách giữ lời hứa rẻ nhất mà nhân viên nhớ lâu nhất. Nếu vắng kéo dài hơn dự kiến, báo lại cho cả nhóm với thời hạn mới, thay vì im lặng để bảng ca tạm trở thành bảng ca mãi mãi.
Một tín hiệu nữa nên theo dõi là khách chờ. Khi khách bắt đầu phải chờ ở quầy, hoặc nhân viên ca tối báo không kịp sắp hàng trước giờ đóng cửa, thì dù doanh thu chưa về hẳn mức cũ, khung giờ đó đã chạm mức người hiện tại. Thêm người cho khung đó trước, các khung khác tính sau. Với cửa hàng ở Hải Phòng, ngày đường thông xe, khung chiều tối tăng lại trước tiên vì khách đi làm về ghé mua đồ, còn buổi sáng phải hơn hai tuần sau mới hồi.
Câu hỏi thường gặp
Quán vắng khách thì nên cắt ca nào trước?
Cắt ca chồng và giờ làm thêm trước, rồi rút ngắn khung đầu và cuối ngày, sau đó gộp vị trí ở giờ vắng. Giảm giờ của người toàn thời gian là bước cuối cùng vì đụng tới thu nhập chính và thoả thuận trong hợp đồng.
Có được tự giảm giờ làm của nhân viên toàn thời gian không?
Giờ làm là nội dung đã thoả thuận trong hợp đồng, nên muốn giảm cần trao đổi và có sự đồng ý của người lao động, ghi lại rõ ràng. Trường hợp đặc biệt có quy định riêng; hãy tra văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan quản lý lao động trước khi làm.
Có nên cắt đều giờ cho tất cả nhân viên cho công bằng không?
Thường là không. Cắt đều hay làm người giỏi, có nhiều lựa chọn, nghỉ trước. Nên hỏi ai muốn tự nguyện bớt giờ, giữ mức giờ tối thiểu cho người toàn thời gian và ưu tiên họ khi quán đông lại.
Mức người tối thiểu của một ca tính thế nào?
Không tính theo lượng khách mà theo an toàn và vận hành: có ai trông quầy khi người kia đi kho, có ai xử lý sự cố, ai trông tiền mặt. Mỗi khung giờ có mức sàn riêng, buổi tối thường cao hơn ban ngày.
Giờ vắng mà vẫn phải giữ người thì cho nhân viên làm gì?
Dạy chéo vị trí, vệ sinh sâu, kiểm kho, ghi lại quy trình mở và đóng cửa, sửa chữa nhỏ. Có sẵn danh sách việc thì người trực thấy mình được tin giao việc, không phải bị giữ lại cho đủ số.
Bao giờ thì nên tăng người trở lại?
Khi một khung giờ quay về gần mức trước khi vắng trong hai tuần liền thì bật lại ca chồng hoặc giờ mở cửa cho khung đó. Tăng từng khung một và ưu tiên người đã chịu nhường giờ lúc khó khăn.