Tỷ lệ chi phí nhân công trên doanh thu là tổng tiền quán trả cho người làm trong một kỳ, gồm lương, phụ cấp và các khoản bắt buộc theo luật, chia cho doanh thu của cùng kỳ đó. Con số này không có mức chuẩn chung để so với quán khác; nó có ích khi bạn theo dõi chính quán mình qua từng tuần và tách ra theo từng khung giờ để thấy chỗ nào đang xếp dư, chỗ nào thiếu.
Bài này không đưa con số lương hay mức tỷ lệ "nên đạt", vì mỗi loại hình, mỗi khu vực, mỗi cách định giá cho ra một mức khác nhau. Thay vào đó là cách tính, cách đọc, và những câu nên hỏi kế toán, với ví dụ giả định một quán trà sữa ở Đà Lạt, Lâm Đồng, sáu nhân viên.
Tính tỷ lệ thế nào cho đúng
Phần tử số là tổng chi phí cho người làm trong kỳ, không chỉ tiền lương trả tay. Nó gồm lương theo giờ hoặc theo tháng, phụ cấp, tiền làm thêm giờ, tiền làm đêm nếu có, các khoản quán phải đóng theo luật cho người lao động, và nếu quán có bữa ăn ca thì cả bữa ăn. Bỏ sót các khoản này, tỷ lệ trông đẹp hơn thực tế. Nếu không chắc khoản nào thuộc chi phí người làm, đây là câu đầu tiên nên hỏi kế toán.
Phần mẫu số là doanh thu của cùng kỳ, nên dùng doanh thu đã trừ các khoản giảm giá và hoàn tiền. Kỳ tính nên là tuần hoặc tháng, cố định một kiểu cho dễ so. Tính theo tuần thì nhanh thấy thay đổi hơn, nhưng lương tháng phải chia đều cho các tuần.
Có một biến thể dễ dùng hơn cho người xếp ca: doanh thu trên một giờ công, tức doanh thu của kỳ chia tổng giờ công của kỳ. Con số này không cần biết lương ai bao nhiêu, nên trưởng ca cũng tính được, và nó đi thẳng vào câu hỏi xếp ca: mỗi giờ người làm mang về bao nhiêu doanh thu. Hai con số đi ngược chiều nhau, tỷ lệ chi phí tăng thì doanh thu trên giờ công thường giảm, và dùng cái nào cũng được miễn dùng một cái cho nhất quán.
Vì sao không có con số chuẩn chung
Mỗi loại hình có tỷ lệ khác hẳn nhau. Quán bán đồ uống pha chế tại chỗ cần nhiều người trên mỗi đồng doanh thu hơn cửa hàng bán hàng đóng gói sẵn. So quán trà sữa với cửa hàng tạp hoá bằng cùng một tỷ lệ là so hai thứ khác nhau.
Cách định giá kéo tỷ lệ đi. Quán bán giá cao với khách ít, phục vụ chậm có thể có tỷ lệ giống quán bán rẻ phục vụ nhanh, mà cách xếp ca hai quán hoàn toàn khác.
Chủ làm hay không làm. Quán chủ đứng quầy cả ngày mà không tính công mình thì tỷ lệ thấp giả. Khi chủ rút ra quản lý, phải thuê người thay, tỷ lệ nhảy lên dù quán không đổi gì.
Con số chép từ nơi khác thường không ghi rõ tính gì. Có nơi tính cả các khoản bắt buộc, có nơi chỉ tính lương trả tay; có nơi tính cả quản lý, có nơi không. Mức "chuẩn" đọc được ở đâu đó thường không so được với cách bạn tính.
Thứ đáng so là quán bạn với chính nó. Tuần này so với trung bình tám tuần trước, mùa này so với cùng mùa năm ngoái, khung giờ này so với khung giờ khác. Những phép so đó dùng cùng một cách tính nên mới có nghĩa.
Tách theo khung giờ để biết xếp dư ở đâu
Tỷ lệ cả tuần chỉ cho biết có vấn đề hay không. Muốn biết vấn đề nằm ở ca nào, tách xuống khung giờ. Không cần lương từng người, chỉ cần giờ công.
- Lấy doanh thu theo giờ từ máy tính tiền hoặc sổ, gom thành các khung như trong bảng nhu cầu của quán, ví dụ sáng, trưa, chiều, tối.
- Lấy số người có mặt trong từng khung từ bảng ca thực tế đã chạy, nhân với số giờ của khung để ra giờ công từng khung.
- Tính doanh thu trên giờ công cho từng khung, rồi chia cho doanh thu trên giờ công trung bình cả tuần. Kết quả là một chỉ số: 1 là bằng trung bình, dưới 1 là khung đó có nhiều giờ công so với doanh thu, trên 1 là khung đó làm ra nhiều doanh thu trên mỗi giờ công.
- Đánh dấu các khung có chỉ số dưới khoảng 0,7 và trên khoảng 1,3 (mốc gợi ý để bắt đầu soi, không phải chuẩn ngành; quán nào cũng nên tự chỉnh theo sổ của mình). Đó là nơi đáng xem lại đầu tiên.
- Làm hai tuần liên tiếp rồi mới kết luận, vì một tuần có thể dính ngày mưa hay ngày lễ.
Cách tính này dùng chỉ số tương đối nên không lộ con số lương hay doanh thu, có thể chia sẻ với trưởng ca để họ cùng xếp. Chỉ cần giữ một nguyên tắc: chỉ số thấp không có nghĩa là người trong khung đó làm kém, mà là khung đó đang xếp nhiều người so với lượng khách.
Đọc chỉ số theo khung giờ của quán trà sữa
Ví dụ giả định, tính trong hai tuần. Chỉ số là doanh thu trên giờ công của khung chia cho mức trung bình cả tuần.
| Khung giờ | Số người có mặt | Chỉ số | Đọc | Hướng xếp lại |
|---|---|---|---|---|
| 8–11 giờ | 2 | 0,6 | Nhiều người so với khách | Giữ một người từ 8 giờ, người thứ hai vào lúc 10 giờ 30 |
| 11–14 giờ | 3 | 1,1 | Vừa | Giữ nguyên |
| 14–17 giờ | 3 | 0,8 | Hơi dư | Rút một người về sớm hoặc giao việc chuẩn bị cho ca tối |
| 17–20 giờ | 3 | 1,5 | Ít người so với khách | Kiểm khách chờ; nếu chờ lâu, thêm ca chồng |
| 20–22 giờ | 3 | 0,9 | Gần vừa | Giữ, vì có dọn dẹp đóng cửa |
Chỉ số cao không phải lúc nào cũng tốt. Khung 17–20 giờ có chỉ số 1,5 có thể vì người làm đang gồng hết sức và khách phải chờ, có khách bỏ về. Muốn biết, phải nhìn thêm số khách chờ và hỏi người làm ca đó. Ngược lại, khung 20–22 giờ chỉ số dưới 1 nhưng có việc đóng cửa, kiểm két, dọn quầy, nên không nên cắt máy móc theo con số.
Sau khi xếp lại theo bảng, quán ví dụ chạy thêm hai tuần và tính lại chỉ số. Khung sáng lên khoảng 0,9 vì bớt được hai giờ rưỡi công mỗi sáng mà khách không phải chờ thêm; khung tối về khoảng 1,2 sau khi thêm ca chồng, và sổ đếm khách ghi số người quay đi giảm hẳn. Đó là kiểu kết quả bạn nên tìm: các khung tiến lại gần nhau, chứ không phải mọi khung cùng cao.
Những thứ làm tỷ lệ sai lệch
Trước khi kết luận từ một tỷ lệ, kiểm từng điểm dưới đây.
- Tháng có trả thưởng, trả lương tháng thứ mười ba hoặc truy lĩnh: chi phí dồn vào một kỳ làm tỷ lệ kỳ đó vọt lên. Nên phân bổ đều theo các tháng có liên quan.
- Kỳ có nhiều ngày nghỉ phép có lương: chi phí vẫn có mà giờ công thực tế giảm.
- Đổi giá bán giữa kỳ: doanh thu tăng vì giá, không phải vì thêm khách, nên tỷ lệ giảm mà cách xếp ca không tốt hơn.
- Doanh thu giao hàng có khoản chia cho bên giao: dùng doanh thu sau khi đã trừ phần đó, nếu không quán sẽ thấy giờ đông giao hàng có hiệu quả cao giả.
- Thời gian đào tạo người mới: tuần có hai người mới tập việc thì giờ công cao, đó là đầu tư, không phải xếp dư.
Ghi những sự kiện này cạnh tỷ lệ mỗi kỳ. Ba tháng sau đọc lại, bạn biết ngay tuần nào bất thường vì lý do gì, thay vì đoán. Một kỳ bất thường có lý do rõ thì không cần sửa bảng ca; chỉ khi tỷ lệ lệch hai ba kỳ liền mà không có sự kiện nào giải thích, mới là lúc ngồi lại xem cách xếp.
Đừng điều hành quán bằng một con số
Tỷ lệ chi phí nhân công là con số dễ cắt nhất, nên dễ bị dùng quá tay. Cắt người để kéo tỷ lệ xuống thì tuần đầu thấy đẹp, nhưng nếu khách chờ lâu hơn, đồ uống làm vội kém đi, người làm mệt rồi nghỉ việc, thì doanh thu tụt sau đó vài tuần và tỷ lệ lại lên, còn quán thì mất cả khách lẫn người.
Vì thế luôn đọc tỷ lệ cùng ba thứ khác. Một là khách chờ và khách bỏ về ở giờ đông, từ sổ đếm khách. Hai là phàn nàn và đánh giá của khách về tốc độ, chất lượng. Ba là số người nghỉ việc và lý do. Tỷ lệ giảm mà ba thứ này xấu đi là đang cắt vào chỗ không nên cắt.
Câu nên hỏi người làm khi thấy chỉ số một khung giờ bất thường: "Khung chiều nay anh chị thấy có lúc nào rảnh hẳn không, và lúc tối có lúc nào không kịp không?" Người đứng quầy thường giải thích được con số trong một câu, ví dụ chiều rảnh vì trường gần quán đang thi, tối không kịp vì máy dán nắp hay kẹt.
Những câu nên hỏi kế toán
Kế toán của quán, dù là người làm thuê theo tháng, là người giúp bạn tính phần tử số cho đúng. Mang theo danh sách này.
- Chi phí người làm của quán gồm những khoản nào, khoản nào quán đang đóng theo luật cho từng loại hợp đồng?
- Người bán thời gian, người thời vụ thì các khoản bắt buộc có khác người toàn thời gian không?
- Tiền làm thêm giờ, làm đêm, làm ngày lễ đã được tính đúng theo quy định hiện hành chưa, có cách nào ghi trong bảng ca cho dễ đối chiếu?
- Thưởng và các khoản trả một lần nên phân bổ vào các tháng thế nào khi tính tỷ lệ?
- Doanh thu dùng để tính nên là doanh thu trước hay sau khi trừ chiết khấu, phí giao hàng?
Có câu trả lời rồi, lập một bảng tính với cách tính cố định và dùng mãi. Thay đổi cách tính giữa chừng là mất khả năng so sánh với những kỳ trước, mà so sánh là toàn bộ giá trị của con số này.
Câu hỏi thường gặp
Chi phí nhân công trên doanh thu bao nhiêu là hợp lý?
Không có con số chung đúng cho mọi quán, vì loại hình, cách định giá và việc chủ có đứng quầy hay không làm tỷ lệ khác nhau rất nhiều. Hãy theo dõi tỷ lệ của chính quán mình qua từng tuần và từng mùa để thấy xu hướng.
Chi phí nhân công gồm những khoản nào?
Gồm lương, phụ cấp, tiền làm thêm giờ và làm đêm, các khoản quán phải đóng cho người lao động theo luật, và bữa ăn ca nếu có. Nên hỏi kế toán để liệt kê đủ, vì bỏ sót làm tỷ lệ đẹp hơn thực tế.
Không muốn lộ lương nhân viên thì trưởng ca tính kiểu gì?
Dùng doanh thu trên giờ công thay cho chi phí, và tính theo chỉ số tương đối so với trung bình tuần. Cách này chỉ cần doanh thu theo giờ và số người có mặt, không cần biết lương từng người.
Chỉ số một khung giờ thấp có nghĩa là nhân viên ca đó làm kém không?
Không. Chỉ số thấp nghĩa là khung đó đang có nhiều giờ công so với lượng khách, tức là xếp dư người, không phải người làm kém. Đó là việc của người xếp ca, không phải của người đứng quầy.
Có nên cắt người để kéo tỷ lệ chi phí xuống không?
Chỉ cắt ở khung có chỉ số thấp kéo dài nhiều tuần và không có việc cần thiết như dọn đóng cửa. Cắt ở giờ đông làm khách chờ, chất lượng giảm, người làm mệt rồi nghỉ, sau vài tuần tỷ lệ lại tăng.
Nên tính tỷ lệ này theo tuần hay theo tháng?
Theo tuần để thấy thay đổi nhanh và kịp sửa bảng ca, theo tháng để đối chiếu với sổ sách của kế toán. Chọn một cách chính và giữ cố định cách tính để các kỳ so được với nhau.