Sổ bàn giao ca là một trang ghi ngắn mà người hết ca để lại cho người vào ca, gồm sáu dòng cố định: tiền, hàng, máy móc, khách hẹn hoặc đơn đặt, việc còn dở và sự cố trong ca. Hai người cùng đọc, cùng ký tên và giờ giao. Một trang như vậy viết mất chừng năm phút nếu mẫu đã kẻ sẵn, và nó trả lời được câu hỏi hay gây cãi nhau nhất ở quán nhỏ: “lúc em nhận ca thì nó đã như vậy rồi”.
Sổ không cần dày, không cần đẹp. Thứ làm sổ bàn giao có ích là mẫu cố định, ai cũng ghi theo cùng một thứ tự, và trưởng ca hoặc chủ quán đọc lại mỗi tối. Phần dưới đưa ra mẫu một trang, cách ghi từng dòng cho gọn, những thứ nên bỏ khỏi sổ, và cách tự kiểm sau một tháng xem sổ có đang được dùng thật hay chỉ ký cho có.
Mẫu một trang sổ bàn giao ca
Mẫu dưới đây lấy ví dụ giả định một quán cà phê sáu nhân viên ở Đà Nẵng, mỗi ngày hai lần giao ca: lúc 14 giờ và lúc đóng cửa. Bạn kẻ sẵn bảng này lên đầu mỗi trang sổ, hoặc làm một trang tính với đúng các hàng ấy, để người ghi chỉ việc điền chứ không phải nghĩ nên viết gì.
| Dòng | Ghi gì | Ví dụ cách ghi |
|---|---|---|
| Tiền | Quỹ đầu ca đã đếm, tiền bán trong ca theo máy tính tiền, số đã đếm thực tế, chênh lệch nếu có | Quỹ đủ; bán trong ca khớp máy; lệch 0 |
| Hàng | Món sắp hết, món đã hết, hàng vừa nhận, hàng hỏng phải bỏ | Sữa tươi còn 2 hộp; đá viên đủ đến 18 giờ |
| Máy móc | Máy nào trục trặc, đã báo ai, đang chờ gì | Máy xay số 2 kêu to, đã báo anh chủ lúc 11 giờ |
| Khách hẹn, đơn đặt | Đơn giao, đơn đặt bánh, khách hẹn lấy hàng trong ca sau | Đơn 20 ly lấy lúc 16 giờ, đã thu cọc |
| Việc còn dở | Việc ca trước bắt đầu mà chưa xong | Lau kệ trên chưa xong phía bên trái |
| Sự cố | Khách phàn nàn, đồ vỡ, người lạ, mất điện | Không có |
| Ký nhận | Tên người giao, người nhận, giờ ký | Giao: Hà, Nhận: Tín, 14 giờ 05 |
Dòng “Sự cố” vẫn phải ghi chữ “Không có” chứ không bỏ trống. Ô trống không cho biết người ghi đã kiểm hay quên kiểm, còn hai chữ “Không có” thì có người chịu trách nhiệm.
Ghi từng dòng sao cho người sau hiểu ngay
Ghi con số, đừng ghi cảm giác. Viết “sữa còn 2 hộp” thay cho “sữa sắp hết”. “Sắp hết” với người pha chế buổi sáng có thể là còn nửa thùng, với người ca tối là còn một hộp. Con số giúp người nhận ca tự quyết có cần gọi hàng hay không mà không phải hỏi lại.
Ghi ai đã được báo và lúc nào. Với máy hỏng hay hàng thiếu, chỉ ghi “máy xay hỏng” thì người sau sẽ báo lại chủ lần nữa, hoặc tệ hơn là ai cũng tưởng người kia đã báo. Thêm “đã báo anh Tuấn lúc 11 giờ, anh hẹn chiều mang đi sửa” là đủ.
Một việc một dòng. Gộp ba việc vào một câu dài thì người nhận ca dễ làm việc đầu rồi quên hai việc sau. Tách ra, mỗi việc một gạch, xong việc nào thì người ca sau đánh dấu bên cạnh.
Viết cho người không có mặt. Người đọc sổ có thể là nhân viên vừa đi làm lại sau ba ngày nghỉ, không biết chuyện gì đã xảy ra. Tránh viết “vụ hôm qua đã xong” mà không nói vụ gì. Một câu đủ chủ ngữ tốn thêm vài giây nhưng tránh được một cuộc gọi hỏi lại giữa giờ đông khách.
Những thứ nên bỏ ra khỏi sổ
Sổ bàn giao hỏng vì ghi quá nhiều thường hơn là vì ghi thiếu. Khi trang sổ dài, người ta lướt qua và bỏ sót đúng dòng quan trọng. Các thứ dưới đây nên để chỗ khác:
- Nhận xét về đồng nghiệp, kiểu “bạn A làm chậm”. Sổ được nhiều người đọc; chuyện nhận xét nên nói riêng với trưởng ca hoặc chủ quán.
- Danh sách việc lặp lại hằng ngày như lau bàn, đổ rác. Việc lặp lại thuộc về danh sách mở cửa và đóng cửa dán cố định, sổ chỉ ghi khi có việc lặp lại bị bỏ dở.
- Số điện thoại, địa chỉ khách hàng. Sổ nằm ở quầy, ai đi ngang cũng lật được. Ghi “khách đặt đơn tên Lan, thông tin trong máy tính tiền” là đủ để tra.
- Chi tiết tiền lương, giờ công. Phần này thuộc bảng chấm công, ghi lẫn vào sổ giao ca dễ lộ thông tin riêng và dễ gây so bì.
- Lời than phiền chung chung như “hôm nay mệt quá”. Nếu ca quá tải, ghi cụ thể: từ mấy giờ đến mấy giờ thiếu người, bao nhiêu đơn bị trễ.
Nếu thấy cần ghi một thứ không thuộc sáu dòng, hãy hỏi: người vào ca có phải làm gì khác đi vì thông tin này không? Nếu không, thì không cần ghi.
Quy trình giao ca dùng sổ trong mười phút
Sổ chỉ có giá trị khi việc đọc và ký diễn ra lúc hai người cùng đứng ở quầy. Thứ tự dưới đây dùng được cho quán cà phê, tiệm bánh, cửa hàng tạp hoá hay nhà thuốc nhỏ:
- Người hết ca điền sổ trước giờ giao khoảng mười phút, khi khách còn thưa. Không để đến lúc người mới đã tới rồi mới ngồi nghĩ.
- Người vào ca đến, cất đồ, rửa tay, rồi mới đứng vào quầy đọc sổ. Không nhận ca trong lúc đang cởi áo khoác.
- Hai người cùng đếm tiền theo quy trình kiểm két riêng của quán, rồi ghi số vào dòng Tiền.
- Người vào ca đi một vòng xem những món ghi “sắp hết” và máy ghi “trục trặc”. Thấy khác với sổ thì ghi thêm ngay dưới dòng đó.
- Hỏi lại những dòng chưa rõ. Câu mẫu: “Chị ơi, đơn 20 ly lúc 16 giờ là ly đá hay ly nóng, khách đã chọn vị chưa ạ?”
- Hai người ký tên và ghi giờ. Từ giờ ký, mọi thứ trong quán thuộc ca mới.
Với ca giao lúc đang đông khách, chia đôi: người cũ tiếp tục đứng quầy, người mới đọc sổ và đi kiểm hàng trước, đếm tiền sau khi vãn khách. Ghi rõ giờ đếm tiền vào sổ để không ai thắc mắc.
Giấy hay bảng tính dùng chung
Sổ giấy có ưu điểm là nằm ngay ở quầy, không cần mở máy, không cần mạng, và chữ ký tay khó sửa lại. Nhược điểm là chủ quán phải đến tận nơi mới đọc được, sổ dễ dính nước, và tìm lại một sự việc của ba tuần trước khá mất công. Với quán chỉ có một điểm bán và chủ có mặt gần như mỗi ngày, sổ giấy khổ lớn, kẻ sẵn mẫu, gáy lò xo là đủ.
Bảng tính dùng chung hợp với nơi chủ không có mặt thường xuyên hoặc có hai điểm bán. Mỗi lần giao ca là một hàng, các cột đúng như sáu dòng ở trên, thêm cột giờ và tên. Chủ đọc được từ xa, lọc được theo cột “Máy móc” để xem máy nào hỏng nhiều lần. Điểm yếu là ai có quyền sửa thì sửa được cả hàng cũ, nên cần khoá quyền sửa với các hàng đã qua ngày, hoặc giữ thêm bản sao hằng tuần.
Một cách kết hợp hay gặp ở tiệm nhỏ: ghi giấy tại quầy, cuối ngày trưởng ca chụp trang sổ gửi vào nhóm chat riêng của quản lý. Không cần gõ lại, chủ vẫn xem được từ xa, và bản giấy là bản gốc. Chỉ lưu ý nhóm đó không nên có toàn bộ nhân viên, vì trang sổ có thể nhắc tới khách hoặc sự cố chưa xử lý xong.
Lỗi hay gặp khi mới dùng sổ bàn giao
Ký trước, đọc sau. Người mới vào ca ký ngay cho xong rồi mới đi xem hàng. Đến khi phát hiện thiếu thì chữ ký đã nằm đó. Nên quy định rõ: chỉ ký sau khi đã đếm tiền và đi một vòng.
Mẫu đổi liên tục. Tuần này chủ thêm cột, tuần sau bỏ cột, nhân viên không nhớ phải ghi gì. Giữ mẫu ít nhất một tháng rồi mới sửa, và sửa một lần cho cả nhóm.
Không ai đọc lại. Khi chủ quán không bao giờ hỏi tới những gì đã ghi, nhân viên hiểu rằng sổ chỉ là thủ tục. Chỉ cần thỉnh thoảng hỏi “máy xay số 2 đã sửa chưa, thấy sổ ghi ba hôm rồi”, mọi người sẽ ghi nghiêm túc hơn hẳn.
Dùng sổ để bắt lỗi người khác. Nếu mỗi lần có dòng lệch là có người bị gọi lên nói nặng trước mặt cả ca, nhân viên sẽ ghi “không có” cho an toàn. Mục đích của sổ là để việc không rơi giữa hai ca, chuyện trách nhiệm xử lý riêng và theo nội quy.
Tự kiểm sau một tháng dùng sổ
Sau khoảng bốn tuần, bạn lật lại sổ hoặc lọc bảng tính và trả lời mấy câu sau. Mỗi câu trả lời “không” chỉ ra một chỗ cần sửa:
- Mỗi lần giao ca có đủ hai chữ ký và giờ không? Thiếu nhiều ở ca nào thì ca đó đang giao vội, cần xem lại giờ chồng ca.
- Dòng “Sự cố” có lúc nào ghi thật không, hay tháng nào cũng “Không có”? Một quán đông khách mà cả tháng không có sự cố nào thì nhiều khả năng sự cố không được ghi.
- Những máy ghi “trục trặc” đã được sửa trong bao nhiêu ngày? Nếu một dòng lặp lại cả tuần, nghĩa là người đọc sổ chưa hành động.
- Các món ghi “sắp hết” có thường hết hẳn trước khi hàng về không? Nếu có, mốc báo hàng cần đẩy sớm hơn.
- Chữ viết có đọc được không, có dòng nào phải gọi hỏi lại không? Nếu có, thêm một buổi hướng dẫn ngắn với mẫu điền sẵn.
Câu nên hỏi nhân viên sau tháng đầu: “Trong sổ, dòng nào em thấy thừa, và có lúc nào em cần biết một chuyện mà sổ không có không?” Người ghi sổ hằng ngày thường biết rõ mẫu thiếu gì hơn chủ quán.
Câu hỏi thường gặp
Sổ bàn giao ca có bắt buộc theo luật không?
Luật lao động không bắt mọi cơ sở phải có sổ bàn giao ca theo một mẫu nhất định. Sổ là công cụ quản lý nội bộ. Nếu muốn dùng sổ làm căn cứ khi có việc liên quan trách nhiệm, nên đưa việc ghi sổ vào nội quy và cho nhân viên biết từ đầu.
Quán chỉ có hai nhân viên làm cùng giờ thì có cần sổ không?
Nếu hai người luôn làm cùng giờ và không có ai vào thay giữa ngày thì không cần sổ giao ca. Nhưng ngay khi có người làm ca sáng, người làm ca chiều, hoặc chủ quán vào thay lúc nghỉ trưa, sổ bắt đầu có ích.
Ai giữ sổ bàn giao ca?
Sổ nằm ở quầy, chỗ cố định, ai cũng thấy. Trưởng ca hoặc người đóng cửa chịu trách nhiệm cất sổ vào ngăn có khoá cuối ngày. Khi hết một cuốn, chủ quán giữ cuốn cũ ít nhất vài tháng để tra lại khi cần.
Có nên cho nhân viên ghi sổ bằng điện thoại cá nhân không?
Có thể, nếu dùng bảng tính chung của quán chứ không ghi vào ghi chú riêng trên máy mỗi người. Thông tin nằm trong máy cá nhân sẽ mất khi người đó nghỉ việc và người khác không đọc được.
Giao ca bao lâu là hợp lý?
Với quán nhỏ, mười đến mười lăm phút là đủ để đọc sổ, đếm tiền và đi một vòng. Nên xếp hai ca chồng nhau khoảng mười lăm phút trên bảng ca và tính đó là giờ làm của cả hai người.
Nhân viên ghi sai trong sổ thì sửa thế nào?
Gạch một đường qua chỗ sai sao cho vẫn đọc được chữ cũ, viết lại bên cạnh và ký tắt. Không dùng bút xoá, không xé trang. Với bảng tính, ghi thêm một dòng đính chính thay vì sửa đè lên hàng cũ.