Nhân viên thời vụ dịp Tết chỉ có ích khi ba điều được chuẩn bị trước: bạn biết chính xác khung giờ nào thiếu người, bạn giao cho họ những việc học được trong một buổi, và mỗi người thời vụ luôn đứng cùng ca với một người chính để hỏi. Thiếu một trong ba điều, người thời vụ thành gánh nặng chứ không phải sự trợ giúp.
Bài dưới lấy ví dụ giả định một cửa hàng bánh mứt, đồ khô ở Cần Thơ, ngày thường có 5 nhân viên, hai tuần trước Tết cần thêm 4 người thời vụ. Các bước đi từ tính khoảng thiếu, tuyển, chia việc, ghép cặp, bảng ca, giấy tờ nguyên tắc, buổi hướng dẫn ngày đầu đến khi kết thúc thời vụ.
Có thật sự thiếu người không: tính khoảng thiếu
Trước khi tuyển, so số giờ cần với số giờ có. Ví dụ giả định cho mười ngày cao điểm của cửa hàng bánh mứt:
| Khung giờ | Người cần đứng | Người chính có mặt | Thiếu | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| 7h–11h | 4 | 3 | 1 | Khách sỉ, đóng thùng |
| 11h–14h | 3 | 2 | 1 | Người chính thay nhau nghỉ trưa |
| 14h–18h | 5 | 3 | 2 | Khách lẻ đông nhất |
| 18h–21h | 5 | 3 | 2 | Khách đi làm về |
Cộng lại mỗi ngày thiếu khoảng 22 giờ người, mười ngày là khoảng 220 giờ. Chia cho ca 6 tiếng của người thời vụ, cửa hàng cần chừng 4 người, mỗi người làm khoảng 9 ngày, cộng một hai ngày dự phòng. Nếu kết quả chỉ ra thiếu một hai giờ mỗi ngày, có khi chỉ cần người chính làm thêm có đồng ý, không cần tuyển. Nếu thiếu dồn vào chiều tối, tuyển người làm ca chiều tối thay vì ca cả ngày.
Đừng tuyển dư cho chắc. Người thời vụ không có việc đứng nhìn sẽ làm người chính khó chịu, và chính họ cũng chán, dễ bỏ ngang. Thà tuyển vừa đủ và có sẵn một hai người dự phòng gọi được khi cần.
Tuyển lúc nào và tuyển ai
Thời điểm tốt để tuyển là khoảng sáu tuần trước Tết, trước khi các cửa hàng lớn hút hết người. Tuyển muộn hơn thì người còn lại thường là người chưa chắc ở lại tới ngày cuối. Người làm thời vụ năm trước và làm tốt là nguồn đầu tiên nên liên hệ, vì họ đã biết hàng, biết khách, chỉ cần nhắc lại vài điều. Nguồn thứ hai là người quen của nhân viên chính, có người bảo lãnh nên ít bỏ ngang.
Sinh viên là nguồn đông nhưng cần hỏi rõ ngày về quê. Nhiều sinh viên chỉ làm được đến khoảng 25 tháng Chạp, đúng lúc cửa hàng đông nhất. Khi phỏng vấn, hỏi thẳng: em ở lại tới ngày nào, nếu nhà gọi về sớm thì em báo trước bao lâu. Người trả lời rõ ngày về thường giữ lời hơn người nói "chắc ở được hết".
Với người dưới 18 tuổi, luật có quy định riêng về công việc, giờ làm và điều kiện sử dụng lao động chưa thành niên. Cửa hàng nhỏ muốn nhận học sinh làm thời vụ nên tra văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan quản lý lao động trước, không tự suy theo cách làm của nơi khác.
Giao việc gì cho thời vụ, giữ việc gì cho người chính
Người thời vụ nên nhận những việc học trong một buổi và sai thì dễ sửa. Việc liên quan đến tiền, khách sỉ và hàng giá trị cao giữ cho người chính.
| Việc | Giao cho thời vụ | Giữ cho người chính | Lý do |
|---|---|---|---|
| Gói quà, đóng hộp, buộc nơ | Có | Học nhanh, làm theo mẫu | |
| Châm hàng lên kệ, dọn kệ | Có | Dễ kiểm, ít rủi ro | |
| Tư vấn khách lẻ món phổ biến | Có, sau buổi đầu | Cần biết vài món chính | |
| Thu tiền, quét mã chuyển khoản | Có | Sai sót khó truy lại | |
| Nhận đơn khách sỉ, báo giá | Có | Cần hiểu giá, công nợ | |
| Kiểm hàng nhập, đếm tồn cuối ngày | Có | Ảnh hưởng sổ sách |
Bảng chia việc nên dán ở khu sau quầy, nhưng ghi bằng lời dễ hiểu chứ không để danh sách tên. Khi người thời vụ được giao việc ngoài bảng, ví dụ đứng quầy thu tiền vì người chính ốm, quản lý phải có mặt hoặc thu tiền thay, không phó mặc.
Ghép cặp kèm: người thời vụ luôn có ai để hỏi
Một người chính kèm tối đa hai người thời vụ. Kèm nhiều hơn thì người chính không còn làm việc của mình, cả ca chậm lại. Ở cửa hàng trong ví dụ, 4 người thời vụ chia cho 2 người chính có kinh nghiệm nhất.
Kèm theo ca, không theo ngày. Người thời vụ đổi ca thì người kèm cũng phải đổi theo. Bảng ca ghi rõ cặp kèm từng ca để người thời vụ biết hôm nay hỏi ai.
Người kèm cần được ghi nhận. Kèm người mới mất sức, làm chậm việc của chính mình. Nói rõ với người kèm rằng phần này được tính đến khi xét thưởng hoặc chia lượt nghỉ Tết, đừng xem như việc mặc nhiên.
Không để hai người thời vụ đứng riêng một ca. Kể cả ca vắng. Khách hỏi một câu không ai trả lời được, hoặc có sự cố tiền bạc, là cả ca mất bình tĩnh.
Đổi người kèm sau ba bốn ngày nếu không hợp. Có cặp không hợp tính nhau, người kèm thấy phiền, người được kèm ngại hỏi. Quan sát vài ngày đầu, nếu người thời vụ im lặng làm sai mà không dám hỏi, đổi cặp sớm còn hơn chịu đến hết đợt.
Bảng ca mẫu ghép người chính và thời vụ
Ví dụ giả định ba ngày cao điểm. Ký hiệu: S (7h–13h), C (13h–19h), T (15h–21h), N (nghỉ). Người thời vụ đánh dấu TV ở đầu tên.
| Người | Ngày 1 | Ngày 2 | Ngày 3 | Kèm bởi |
|---|---|---|---|---|
| Chị Mai (chính, kèm) | S | C | S | |
| Anh Tâm (chính, kèm) | C | S | T | |
| Thu (chính, thu ngân) | S | S | C | |
| Nhân (chính) | T | T | N | |
| Oanh (chính) | N | C | C | |
| TV Hiền | S | C | S | Chị Mai |
| TV Phúc | C | S | T | Anh Tâm |
| TV Vân | T | C | S | Ngày 1 anh Nhân, ngày 2–3 chị Mai |
| TV Khang | C | T | T | Anh Tâm |
Kiểm bảng bằng hai câu: mỗi ô của người thời vụ có người kèm nào cùng ca không, và ca chiều tối có đủ người cho khung đông nhất không. Dòng của Vân cho thấy khi người kèm đổi, bảng phải ghi rõ, không để người thời vụ tự đoán.
Người thời vụ thường làm ca ngắn hơn người chính, khoảng sáu tiếng, đặt vào đúng khung thiếu ở bảng tính khoảng thiếu bên trên. Không cần để họ có mặt từ lúc mở cửa đến lúc đóng; ca ngắn đúng giờ đông giúp họ tập trung hơn và cửa hàng không trả công cho giờ ngồi chờ.
Buổi hướng dẫn ngày đầu
Ngày đầu của người thời vụ quyết định họ làm được bao nhiêu trong cả đợt. Một buổi khoảng hai tiếng trước giờ đông khách là đủ:
- Đi một vòng cửa hàng: kệ nào hàng gì, kho ở đâu, nhà vệ sinh, chỗ để đồ cá nhân, lối thoát hiểm.
- Làm thử năm hộp quà theo mẫu cùng người kèm, đến khi tự làm đúng.
- Học năm món bán chạy nhất: tên, cách giới thiệu ngắn, câu trả lời khi khách hỏi về hạn dùng.
- Nói rõ việc không được làm: không thu tiền, không tự giảm giá, không hứa giao hàng.
- Đưa giờ ca, người kèm và cách báo khi ốm hoặc xin nghỉ, bằng tin nhắn để họ giữ lại.
Câu mẫu cuối buổi: "Em có gì chưa chắc thì cứ hỏi chị Mai, đừng tự đoán với khách nhé. Ca em hôm nay đến 13 giờ, mai em vào chiều. Em ốm hay có việc thì nhắn chị trước tối hôm trước để chị còn tìm người."
Khi người thời vụ bỏ ngang giữa chừng
Dù tuyển kỹ, gần như năm nào cũng có người thời vụ nghỉ trước hạn: nhà gọi về sớm, tìm được chỗ trả cao hơn, hoặc thấy việc nặng hơn tưởng. Chuẩn bị trước những việc sau để một người nghỉ không kéo cả bảng ca đổ theo:
- Ngay từ khi tuyển, giữ tên một hai người dự phòng đã gặp mặt, sẵn sàng làm vài ngày nếu được gọi.
- Không xếp người thời vụ vào vị trí mà chỉ họ biết làm; mọi việc giao cho thời vụ đều phải có người chính làm thay được.
- Thoả thuận từ đầu: muốn nghỉ trước hạn thì báo trước ít nhất vài ngày, và giờ đã làm vẫn được thanh toán đầy đủ theo thoả thuận. Không giữ tiền công để ép người ở lại; việc đó vừa sai vừa làm mất uy tín cửa hàng.
- Khi có người nghỉ, sửa bảng ca trong ngày, báo trong nhóm chat ai thay ca nào, và hỏi người chính xem ai đồng ý làm thêm vài giờ.
- Nếu không tìm được người thay, rút việc: tạm ngưng nhận gói quà phức tạp, dồn người cho quầy và khu khách lẻ.
Câu mẫu khi người thời vụ báo nghỉ: "Chị hiểu, em cứ về lo việc nhà. Em báo giúp chị ngày cuối em làm, chị chốt giờ và gửi em luôn. Năm sau nếu em rảnh thì nhắn chị nhé." Giữ thái độ tử tế lúc chia tay là cách rẻ nhất để có người cho năm sau.
Giấy tờ, giờ làm và khi hết thời vụ
Người thời vụ vẫn là người lao động. Thoả thuận về công việc, giờ làm, tiền công, thời gian làm cần rõ ràng; hình thức hợp đồng tuỳ thời hạn và đối tượng, luật có quy định cụ thể nên bạn tra văn bản hiện hành hoặc hỏi kế toán, không dựa vào lời truyền miệng. Giờ làm bình thường không quá 8 giờ một ngày, 48 giờ một tuần; người thời vụ muốn làm thêm cũng phải nằm trong giới hạn làm thêm như người chính.
Giờ làm thực tế của người thời vụ nên được ghi hằng ngày và cho họ xem lại cuối mỗi tuần. Người làm ngắn hạn rất nhạy với chuyện thiếu giờ, và vì sắp đi nên họ ít khi tranh luận, chỉ không quay lại năm sau.
Khi hết thời vụ, chốt giờ cùng người đó trước khi họ về quê, thanh toán theo thoả thuận, và hỏi xem năm sau họ có muốn quay lại không. Ghi tên, số ngày làm, việc làm tốt vào một trang riêng, xin phép giữ cách liên lạc. Danh sách này là nguồn tuyển tốt nhất cho Tết năm sau và tiết kiệm cho bạn gần hết buổi hướng dẫn ngày đầu.
Câu hỏi thường gặp
Nên tuyển nhân viên thời vụ Tết trước bao lâu?
Khoảng sáu tuần trước Tết là hợp lý. Tuyển sớm giúp có người tốt, người làm năm trước còn rảnh, và có thời gian hướng dẫn trước khi cửa hàng đông. Tuyển sát Tết thường chỉ còn người không chắc ở lại tới cuối đợt.
Có nên để nhân viên thời vụ thu tiền không?
Không nên trong những ngày đầu. Thu tiền, quét mã chuyển khoản và nhận đơn sỉ nên giữ cho người chính, vì sai sót khó truy lại. Nếu bắt buộc phải nhờ, quản lý cần có mặt hoặc kiểm tiền ngay cuối ca.
Một người chính kèm được mấy người thời vụ?
Tối đa khoảng hai người. Kèm nhiều hơn thì người chính không còn làm được việc của mình và cả ca chậm lại. Bảng ca nên ghi rõ cặp kèm từng ca.
Học sinh dưới 18 tuổi có làm thời vụ Tết được không?
Luật có quy định riêng về lao động chưa thành niên, gồm công việc được làm, giờ làm và điều kiện sử dụng. Bạn tra văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan quản lý lao động trước khi nhận.
Làm sao để người thời vụ làm tốt quay lại năm sau?
Chốt giờ rõ ràng và thanh toán đúng thoả thuận trước khi họ về quê, hỏi mong muốn năm sau và xin phép giữ liên lạc. Ghi lại người làm tốt vào một danh sách riêng để liên hệ sớm năm sau.
Nhân viên thời vụ có được làm thêm giờ không?
Có thể nếu họ đồng ý, nhưng phải nằm trong giới hạn làm thêm theo luật như người chính, gồm không quá 50% giờ làm bình thường trong ngày và không quá 40 giờ trong tháng. Ghi giờ thực tế hằng ngày.