Muốn không ai phải làm Tết hai năm liền, bạn cần một cuốn sổ ghi lại ai đã làm ngày nào trong các năm trước, cộng với một quy tắc cho điểm từng ngày Tết: ngày nặng như giao thừa, mùng 1 nhiều điểm hơn ngày 28 tháng Chạp. Mỗi năm, người có tổng điểm Tết tích luỹ thấp nhất nhận các ngày nặng trước, người cao nhất được chọn nghỉ trước.
Cách này hợp với những nơi gần như không đóng cửa dịp Tết: nhà thuốc, cửa hàng tiện lợi, tiệm giặt, quán ở khu du lịch. Ví dụ giả định xuyên suốt bài là một nhà thuốc 5 người ở TP Hồ Chí Minh, mở cửa cả Tết với giờ rút ngắn, mỗi ngày cần ít nhất hai người, trong đó một người có chuyên môn dược.
Vì sao trí nhớ không đủ để chia Tết công bằng
Ở nhiều cửa hàng nhỏ, việc ai làm Tết được quyết định bằng câu "năm ngoái em làm rồi, năm nay anh chị khác làm đi". Câu đó nghe hợp lý nhưng hỏng ở ba chỗ. Thứ nhất, mỗi người nhớ phần mình nặng hơn thực tế: người làm chiều 30 nhớ mình làm Tết, người làm mùng 4 cũng nhớ mình làm Tết, trong khi hai ca đó khác nhau rất xa. Thứ hai, người làm lâu nhớ được ba bốn năm, người mới chỉ biết năm vừa rồi, nên tranh luận không bao giờ cân. Thứ ba, quản lý đổi người là ký ức mất theo.
Một cuốn sổ, hay một trang trong bảng tính, giải quyết cả ba chỗ đó. Sổ không cần đẹp, chỉ cần mỗi năm ghi đủ: ngày nào, ai làm, làm ca nào, có đổi với ai không. Khi có người hỏi "sao năm nay lại là em", bạn mở sổ ra cùng người đó, không cần tranh cãi bằng trí nhớ.
Sổ cũng giúp chính người quản lý. Không có sổ, người quản lý thường xếp những người dễ nói chuyện vào ngày khó, vì đó là cách nhanh nhất. Sau vài năm, người hiền nhất lại là người làm Tết nhiều nhất mà không ai nhận ra.
Cho điểm từng ngày Tết theo độ nặng
Bước đầu là thống nhất ngày nào nặng hơn ngày nào. Cách cho điểm dưới đây là ví dụ giả định cho nhà thuốc; bạn bàn với nhân viên và chỉnh theo thực tế nơi mình, quan trọng là công bố trước và giữ nguyên ít nhất vài năm.
| Ngày hoặc ca | Điểm | Lý do |
|---|---|---|
| Tối 30 Tết (ca qua giao thừa) | 4 | Thời khắc gia đình quan trọng nhất, đường về muộn |
| Mùng 1 cả ngày | 3 | Ngày đầu năm, đi chúc Tết, thăm họ hàng |
| Mùng 2 | 2 | Vẫn là ngày thăm viếng chính ở nhiều gia đình |
| Sáng 30 Tết | 2 | Còn kịp về nhà chiều nhưng bận dọn dẹp, cúng |
| Mùng 3 đến mùng 5 | 1 mỗi ngày | Đã qua những ngày chính, nhiều người đi chơi |
| 28, 29 tháng Chạp | 1 mỗi ngày | Đông khách nhưng chưa phải Tết |
Có nơi chấm theo ca thay vì theo ngày, ví dụ ca tối mùng 1 nặng hơn ca sáng mùng 1. Càng chia nhỏ thì càng chính xác nhưng sổ càng rối. Nhà thuốc trong ví dụ chọn chấm theo ngày, riêng 30 Tết chia sáng và tối vì chênh lệch quá rõ. Đừng cho điểm theo doanh thu ngày đó; điểm đo cái giá người lao động bỏ ra, không đo cửa hàng bán được bao nhiêu.
Sổ theo dõi mẫu qua ba năm
Sổ chỉ cần một bảng, mỗi người một dòng, mỗi năm một cột điểm, cột cuối là tổng tích luỹ. Ví dụ giả định cho 5 người ở nhà thuốc:
| Người | Năm thứ nhất | Năm thứ hai | Năm thứ ba | Tổng tích luỹ | Năm tới |
|---|---|---|---|---|---|
| Dược sĩ Hằng | 7 | 2 | 5 | 14 | Chọn nghỉ trước |
| Dược sĩ Phong | 3 | 6 | 3 | 12 | Chọn thứ hai |
| Nhân viên Thảo | 4 | 5 | 2 | 11 | Chọn thứ ba |
| Nhân viên Quân | chưa vào | 4 | 4 | 8 (quy đổi) | Nhận ngày nặng |
| Nhân viên Ly | 2 | 1 | 6 | 9 | Nhận ngày nặng |
Đằng sau bảng điểm nên có một trang ghi chi tiết: năm nào, ngày nào, ai làm, có đổi không, vì sao. Bảng tổng để ra quyết định nhanh, trang chi tiết để giải thích khi có người thắc mắc. Lưu cả hai trong một thư mục riêng, không xoá bản năm cũ.
Thứ tự chọn ngày mỗi năm
Khi đã có điểm tích luỹ, việc xếp Tết năm mới đi theo một trình tự cố định. Trình tự này nên được viết ra và gửi cho cả nhóm trước khi bắt đầu.
- Quản lý xác định số người tối thiểu cho từng ngày Tết năm nay và điều kiện chuyên môn (nhà thuốc trong ví dụ: mỗi ngày ít nhất một dược sĩ).
- Liệt kê các suất cần người, mỗi suất kèm điểm. Tổng điểm của các suất chia cho số người cho ra mức trung bình mỗi người phải gánh năm nay.
- Người có tổng tích luỹ cao nhất chọn những ngày mình muốn nghỉ trước, rồi tới người thứ hai, cứ thế xuống dưới.
- Các suất còn lại chia cho người có tích luỹ thấp, ưu tiên suất nặng cho người thấp nhất, đến khi mỗi người gần bằng mức trung bình năm nay.
- Kiểm lại điều kiện chuyên môn: nếu một ngày không còn dược sĩ nào, đổi suất giữa hai dược sĩ có điểm gần nhau.
- Gửi bảng nháp, cho hai ba ngày để mọi người tự đổi với nhau, rồi chốt và ghi vào sổ.
Cách chọn theo thứ tự này giống chia bánh: người được chọn trước chịu phần thiệt trước đó. Không ai cần năn nỉ, không ai cần nhắc lại công lao các năm trước.
Người mới vào, người nghỉ việc, người đổi suất
Người mới vào giữa năm. Nếu cho người mới bắt đầu từ điểm 0, họ sẽ nhận toàn ngày nặng năm đầu, dễ bỏ việc ngay sau Tết. Cách công bằng hơn là quy đổi: lấy điểm trung bình của nhóm năm gần nhất gán cho họ, như dòng của Quân trong bảng mẫu. Họ vẫn gánh phần của mình năm nay nhưng không bị dồn hết.
Người nghỉ việc. Giữ dòng của họ trong trang chi tiết, chỉ bỏ ra khỏi bảng tổng. Nếu sau này họ quay lại, bạn có dữ liệu để xếp.
Hai người tự đổi suất. Cho phép, miễn đúng chuyên môn và báo trước. Điểm đi theo người thực tế làm, không theo người được xếp ban đầu. Nếu một người nhận đổi vì được trả ơn bằng cách khác, đó là chuyện riêng của hai người; sổ chỉ ghi ai đã làm.
Người nghỉ ốm đúng ngày Tết. Người làm thay nhận điểm của suất đó. Người ốm không bị trừ điểm, nhưng cũng không được cộng. Không ai nên bị xem là trốn Tết vì ốm.
Trường hợp đặc biệt: ưu tiên mà không biến thành bất công
Có những năm một người cần được miễn những ngày nặng: đang mang thai, mới sinh con, nhà có tang, sắp cưới. Luật có quy định riêng bảo vệ lao động nữ mang thai, nuôi con nhỏ, lao động cao tuổi, lao động chưa thành niên trong việc làm đêm và làm thêm giờ; trước khi xếp những người này vào ca tối hay ca dài, bạn tra văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan quản lý lao động địa phương.
Ngoài phần luật bắt buộc, phần ưu tiên tự nguyện của cửa hàng cần được ghi vào sổ như một dòng riêng: năm đó người được ưu tiên nhận điểm trung bình của nhóm, giống người mới vào. Như vậy họ không bị trừ điểm vì hoàn cảnh, nhưng người khác cũng không thấy mình phải gánh thêm một cách vô hình. Nói với cả nhóm điều này ngắn gọn, không cần kể hoàn cảnh riêng của ai.
Điều nên tránh là ưu tiên theo cảm tình: người có con nhỏ năm nào cũng được nghỉ Tết trong khi người độc thân năm nào cũng làm. Người độc thân cũng có cha mẹ chờ ở quê. Ưu tiên có thời hạn, có ghi chép thì không ai thấy bị bỏ rơi.
Công bố và tự kiểm mỗi năm
Sổ chỉ có giá trị khi mọi người tin nó. Vài việc nhỏ giúp giữ niềm tin:
- Gửi bảng tổng tích luỹ cho cả nhóm cùng lúc với bảng ca Tết, không gửi riêng ai.
- Mỗi người kiểm lại dòng của mình, sai thì báo trong một tuần, sau đó chốt.
- Sau Tết, sửa sổ theo thực tế (ai đổi, ai ốm, ai làm thêm), không ghi theo bảng ban đầu.
- Cuối năm nhìn lại khoảng cách giữa người cao điểm nhất và thấp điểm nhất; nếu khoảng cách cứ rộng ra qua các năm, cách cho điểm có vấn đề.
- Khi đổi quản lý, bàn giao cuốn sổ như bàn giao chìa khoá, kèm một buổi giải thích cách cho điểm.
Câu mẫu khi gửi: "Đây là bảng điểm Tết ba năm của nhóm mình. Anh chị em xem dòng của mình, thấy chỗ nào chưa đúng thì nhắn chị trong tuần này. Năm nay ai điểm cao nhất được chọn nghỉ trước."
Cửa hàng chỉ có ba người thì sổ có còn cần không
Nhiều chủ tiệm nghĩ ba người thì nói với nhau là xong, cần gì sổ điểm. Thực tế ba người lại là nơi dễ căng nhất, vì mỗi ngày Tết thiếu một người là thiếu một phần ba sức làm, và không ai có chỗ trốn sau đám đông. Ở quy mô này, sổ có thể chỉ là một trang giấy kẹp trong ngăn kéo quầy, ghi mỗi năm ba dòng, nhưng vẫn nên có.
Với ba người, cách cho điểm nên thô hơn: chỉ chia hai mức, ngày nặng (tối 30, mùng 1, mùng 2) và ngày thường của Tết. Mỗi năm, người làm ít ngày nặng nhất năm trước nhận nhiều ngày nặng nhất năm nay. Chủ tiệm nếu cũng đứng quầy thì nên ghi tên mình vào sổ như một người trong nhóm; nhân viên nhìn thấy chủ cũng nhận ca tối 30 sẽ dễ chấp nhận phần của họ hơn mọi lời giải thích.
Khi quá ít người để vừa mở cửa vừa giữ công bằng, câu hỏi đúng không còn là ai làm mà là có nên mở ngày đó không. Rút giờ, đóng hẳn tối 30 và mùng 1, hoặc chỉ mở buổi sáng là những lựa chọn đáng xét trước khi bắt ai đó làm Tết ba năm liền.
Câu hỏi thường gặp
Cửa hàng mới mở chưa có dữ liệu năm trước thì luân phiên thế nào?
Năm đầu chia đều điểm cho mọi người theo bảng điểm ngày Tết, ưu tiên theo nguyện vọng và đường xa. Ghi lại đầy đủ để từ năm thứ hai bắt đầu dùng điểm tích luỹ.
Có nên cho điểm theo doanh thu từng ngày Tết không?
Không nên. Điểm dùng để đo cái người lao động phải bỏ ra, như thời gian xa gia đình và đường về muộn. Doanh thu là chuyện của cửa hàng và có thể dùng để quyết định số người mỗi ngày, không dùng để chia công bằng.
Người mới vào có phải nhận hết ngày nặng không?
Không nên. Quy đổi cho người mới mức điểm trung bình của nhóm năm gần nhất. Họ vẫn làm phần của mình nhưng không bị dồn hết ngày nặng, giảm nguy cơ nghỉ việc ngay sau Tết.
Nhân viên mang thai có phải làm ca Tết không?
Luật có quy định riêng hạn chế làm đêm và làm thêm với lao động nữ mang thai trong một số trường hợp. Bạn tra văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan quản lý lao động, và trong sổ ghi cho người đó điểm trung bình để không bị thiệt.
Nên giữ sổ theo dõi Tết trong bao nhiêu năm?
Nên giữ ít nhất ba năm gần nhất trong bảng tổng và lưu toàn bộ trang chi tiết các năm cũ. Ba năm đủ để cân bằng những năm lệch, còn trang cũ giúp giải thích khi có người quay lại làm.
Ai được quyền sửa sổ điểm Tết?
Chỉ người quản lý sửa, sau khi nhân viên kiểm và xác nhận. Mọi lần sửa ghi ngày và lý do ở trang chi tiết, để sổ không bị nghi là sửa theo ý ai.