Khi giao ca, bạn không cần đếm toàn bộ kho. Chỉ đếm một danh sách ngắn mười đến mười lăm mặt hàng, chọn theo ba tiêu chí: giá trị cao, dễ mất hoặc dễ hư, và hay hết giữa ca. Hai người cùng đếm, ghi số vào bảng kiểm theo ca, rồi ký tên cùng biên bản kiểm két.
Đếm cả kho mỗi ca làm giao ca kéo dài nửa tiếng, nhân viên chán và bắt đầu ghi số ước chừng. Một danh sách ngắn, đếm thật, có giá trị hơn nhiều. Kiểm kê toàn bộ để riêng theo tuần hoặc tháng. Phần dưới hướng dẫn cách chọn mặt hàng vào danh sách, thứ tự đếm cho nhanh, mẫu bảng, cách đọc chênh lệch và những việc không nên làm khi phát hiện thiếu hàng.
Chọn mặt hàng nào vào danh sách đếm theo ca
Ba nhóm dưới đây gần như quán nào cũng có. Mỗi nhóm chọn vài món, tổng không quá mười lăm. Ví dụ giả định lấy một cửa hàng tạp hoá kiêm quầy cà phê mang đi ở Hải Phòng:
| Nhóm | Vì sao đếm mỗi ca | Ví dụ |
|---|---|---|
| Giá trị cao, nhỏ gọn | Mất một món là mất nhiều tiền, dễ bỏ túi | Thẻ nạp điện thoại, thuốc lá, sữa bột hộp nhỏ, pin |
| Dễ hư, có hạn ngắn | Phải biết còn bao nhiêu để bán trước, bỏ đúng lúc | Sữa tươi, bánh ngọt trong ngày, trái cây cắt sẵn |
| Hay hết giữa ca | Hết giữa giờ đông là mất khách | Đá viên, ly nhựa, cà phê bột đã xay |
| Nguyên liệu tính theo định lượng | So với số ly đã bán để xem pha có đúng định lượng | Sữa đặc, siro, trân châu đã nấu |
Danh sách này không cố định mãi. Mỗi tháng xem lại: món nào ba tuần liền không lệch thì bỏ ra để đưa món khác vào. Món nào vừa lệch thì giữ lại thêm. Danh sách xoay vòng như vậy vẫn ngắn mà phủ dần được nhiều chỗ.
Một điều nên tránh là đưa vào danh sách những thứ đếm rất lâu mà giá trị thấp, như ống hút, khăn giấy, gói đường. Những thứ này chỉ cần nhìn mức còn lại để biết khi nào gọi hàng, ghi vào dòng Hàng của sổ bàn giao là đủ.
Thứ tự đếm năm phút
Đếm theo đường đi cố định trong cửa hàng, từ trong ra ngoài, để không bỏ sót và không đếm hai lần:
- Người vào ca cầm bảng kiểm, người hết ca đi cùng. Không chia ra mỗi người đếm một nửa, vì như vậy không ai kiểm được phần của người kia.
- Bắt đầu ở kho hoặc tủ phía trong: đếm số thùng chưa mở trước, rồi số lẻ trong thùng đã mở.
- Sang tủ mát: đếm hàng có hạn ngắn, đồng thời xem hạn dùng. Món sắp hết hạn trong ca sau thì ghi chú để bán trước.
- Đến quầy: đếm hàng giá trị cao trong ngăn khoá và hàng nguyên liệu đang mở dùng.
- Ghi số vào bảng ngay khi đếm xong từng món, không đếm hết rồi mới ghi theo trí nhớ.
- So với số đầu ca trước cộng hàng nhập trừ hàng bán. Có chênh lệch thì đếm lại riêng món đó trước khi ký.
Với nguyên liệu khó đếm như cà phê bột hay đá viên, không cần cân chính xác mỗi ca. Dùng mốc đơn giản: bao nhiêu hũ đầy, hũ đang dùng còn khoảng mấy phần. Mục đích là phát hiện bất thường, không phải làm sổ kế toán.
Mẫu bảng kiểm hàng theo ca
Một trang tính hoặc một tờ giấy kẻ sẵn, mỗi hàng là một mặt hàng, mỗi ngày một trang. Số dưới đây là ví dụ giả định:
| Mặt hàng | Đầu ca | Nhập trong ca | Bán theo máy | Lẽ ra còn | Đếm cuối ca | Chênh |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Thẻ nạp loại A | 20 | 0 | 6 | 14 | 14 | 0 |
| Sữa tươi hộp lớn | 8 | 12 | 9 | 11 | 10 | -1 |
| Bánh bông lan trong ngày | 15 | 0 | 11 | 4 | 3 | -1 (1 hỏng, đã ghi bỏ) |
| Ly nhựa cỡ lớn | 3 xấp | 0 | không đếm theo máy | 1 xấp | báo đặt thêm |
Cột “Lẽ ra còn” là chỗ đáng giá nhất. Không có nó, người đếm chỉ ghi số hiện có và không ai biết đã hụt hay không. Nếu dùng bảng tính, cột này tự tính bằng công thức, người đếm chỉ điền cột “Đếm cuối ca”.
Với hàng hỏng phải bỏ, ghi riêng vào cột chênh kèm lý do, và nên để trưởng ca nhìn tận mắt trước khi bỏ. Hàng bỏ không ghi là nguồn lệch không bao giờ giải thích được.
Sắp xếp kho và quầy để đếm nhanh
Phần lớn thời gian kiểm hàng khi giao ca không nằm ở việc đếm mà ở việc tìm. Hàng cùng loại để ba chỗ, thùng đã mở lẫn với thùng chưa mở, hộp sữa đứng sau két nước ngọt. Sắp lại một lần, mỗi ca sau đó tiết kiệm vài phút và ít đếm sai hơn hẳn.
Nguyên tắc dễ nhớ là mỗi mặt hàng trong danh sách đếm chỉ có một chỗ chính, và chỗ đó đánh dấu bằng màu băng keo hoặc ô kệ cố định chứ không cần chữ. Hàng mới nhập để phía sau, hàng cũ kéo ra phía trước để bán trước. Thùng đã mở luôn để trên thùng chưa mở, như vậy người đếm chỉ cần đếm số thùng nguyên rồi cộng số lẻ ở thùng trên cùng.
Với tủ mát, chia ngăn theo hạn dùng: ngăn trên là hàng phải bán trong ngày, ngăn dưới là hàng còn hạn dài. Người đếm nhìn ngăn trên là biết ngay cần ghi chú “bán trước” cho món nào. Với hàng giá trị cao để trong ngăn khoá, xếp theo hàng, mỗi hàng một số lượng cố định, ví dụ mỗi hàng mười hộp, nhìn là thấy thiếu.
Một tiệm tạp hoá nhỏ ở Cần Thơ sắp lại kho theo cách này đã rút giao ca từ hai mươi phút xuống còn bảy tám phút, mà danh sách đếm vẫn giữ nguyên. Đây là ví dụ giả định, nhưng phần tiết kiệm thường thấy rõ ngay trong tuần đầu.
Đọc chênh lệch: sai sót, hao tự nhiên hay thất thoát
Lệch một hai đơn vị, lúc thừa lúc thiếu. Thường là đếm sai hoặc bán mà quên bấm máy, hoặc bấm nhầm món cùng giá. Không cần làm lớn chuyện. Sửa bằng cách sắp xếp kệ cho dễ đếm và nhắc bấm đúng món.
Thiếu đều đặn ở nguyên liệu định lượng. Ví dụ sữa đặc luôn hụt so với số ly đã bán. Nhiều khả năng pha quá định lượng, hoặc làm đồ uống cho nhân viên mà không ghi. Giải pháp là dụng cụ đong cố định và quy định rõ đồ uống nhân viên được dùng, ghi vào sổ.
Thiếu ở hàng giá trị cao, nhỏ gọn. Đây là loại cần xem nghiêm hơn. Trước hết đổi chỗ để: cho vào ngăn khoá, chỉ người đứng quầy lấy. Nếu sau khi đã đổi cách để mà vẫn hụt, hãy tham khảo trình tự đúng trước khi làm gì khác.
Thiếu theo ca, không theo món. Nếu mọi món đều ổn ở ca sáng mà hay hụt ở ca tối, có thể ca tối thiếu người, đông khách và không trông được quầy, hoặc có kẽ hở ở khâu đóng cửa. Xem lại số người ca tối trước khi nghĩ đến chuyện khác.
Không nên làm gì khi phát hiện thiếu hàng
Không trừ tiền hàng thiếu vào lương của người trong ca. Bộ luật Lao động cấm phạt tiền, cắt lương thay việc xử lý kỷ luật, và việc bồi thường thiệt hại tài sản có trình tự riêng phải xác định lỗi. Quán nhỏ thường làm sai ở chỗ này vì thấy “trừ cho nhanh”, nhưng đó lại là chỗ dễ phát sinh khiếu nại nhất. Khi số hàng đáng kể, hãy tra văn bản hiện hành và hỏi cơ quan quản lý lao động.
Không lục đồ cá nhân của nhân viên. Thay vào đó, đặt quy định chung từ đầu: túi xách, áo khoác để ở tủ đồ riêng ngoài khu bán hàng, không mang vào quầy. Quy định áp dụng cho tất cả, kể cả người thân của chủ, thì không ai thấy bị nghi ngờ.
Không thông báo trong nhóm chat chung kiểu “ca tối qua mất hai hộp sữa, ai biết tự giác nhận”. Câu đó làm mọi người trong ca tối thấy bị buộc tội, kể cả người không liên quan, và lần sau họ sẽ ghi số cho đẹp thay vì ghi số thật. Nói riêng với trưởng ca, xem lại bảng kiểm và quy trình.
Cũng không nên bỏ qua hẳn. Nếu số liệu lệch mà không ai hỏi tới, nhân viên sẽ hiểu bảng kiểm chỉ là thủ tục. Một câu hỏi bình thường như “Chị thấy sữa tươi hụt một hộp ba hôm liền, mình xem thử có phải để tủ mát bị đẩy ra sau không?” vừa đủ để mọi người biết có người đọc.
Tự kiểm: bảng kiểm hàng có đang làm đúng việc
Sau khoảng một tháng, chủ quán hoặc trưởng ca có thể tự trả lời mấy câu dưới đây:
- Thời gian đếm có giữ được dưới mười phút không? Nếu lâu hơn, danh sách đang quá dài hoặc kho sắp xếp khó đếm.
- Có ca nào bỏ trống bảng kiểm không, và vì sao? Thường là ca giao lúc đông khách, cần dời giờ.
- Những món đã đưa ra khỏi danh sách có lệch trở lại trong lần kiểm kê tháng không?
- Số hàng hỏng phải bỏ có giảm khi người đếm ghi chú “bán trước” cho hàng sắp hết hạn không?
- Cột “Lẽ ra còn” có được điền thật không, hay chỉ cột “Đếm cuối ca”?
Câu nên hỏi người làm kế toán cho quán: “Số liệu đếm theo ca này có dùng được để đối chiếu với kiểm kê cuối tháng không, cần thêm cột nào?” Một vài cột thêm từ đầu giúp cuối tháng đỡ phải làm lại.
Câu nên hỏi nhân viên trực tiếp đếm: “Món nào trong danh sách em thấy đếm mất công nhất, và món nào em hay thấy hụt mà không có trong danh sách?” Người đứng kho mỗi ngày thường nhìn ra những chỗ hở mà chủ quán ngồi xem bảng tính không thấy, ví dụ một loại hàng hay bị khách bóc thử hoặc một thùng nước hay bị móp phải bỏ.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu thì nên kiểm kê toàn bộ kho?
Với quán cà phê, quán ăn nhỏ, tiệm tạp hoá, kiểm kê toàn bộ hằng tháng là thường gặp; hàng giá trị cao có thể kiểm theo tuần. Kiểm kê toàn bộ nên làm ngoài giờ bán, có chủ hoặc kế toán tham gia, không ghép vào giờ giao ca.
Nhân viên ca sau không chịu ký vì thấy thiếu hàng thì sao?
Đó chính là lúc bảng kiểm phát huy tác dụng. Người nhận ca ghi số thực tế, ghi chú phần thiếu, rồi ký với ghi chú đó. Trưởng ca hoặc chủ xem lại trong ngày. Không ép ký nhận số không đúng.
Có cần đếm hàng khi giao ca nếu đã có camera?
Camera giúp xem lại khi có chuyện, nhưng không cho biết hàng đang thiếu bao nhiêu. Bảng kiểm cho con số, camera giúp tìm nguyên nhân. Hai thứ bổ trợ nhau, không thay thế nhau.
Hàng nhập trong ca ghi ở đâu?
Ghi ngay lúc nhận hàng vào cột nhập trong ca, kèm số phiếu giao của nhà cung cấp. Người nhận hàng đếm trước mặt người giao hàng, ký phiếu sau khi đếm. Hàng nhập không ghi là nguyên nhân hay gặp khiến cuối ca bị thừa.
Cửa hàng chỉ một người làm mỗi ca thì đếm hàng với ai?
Người hết ca đếm và ghi số trước, người vào ca đếm lại độc lập rồi ký. Nếu không có ai nhận vì là ca đóng cửa, người mở cửa sáng hôm sau đếm lại danh sách trước khi bán, chênh lệch được ghi cho ca đêm hôm trước.