Muốn biết tháng nào cần bao nhiêu người, bạn lấy doanh thu hoặc số đơn từng tháng của năm trước, so mỗi tháng với mức trung bình cả năm để ra một hệ số, rồi nhân hệ số đó với giờ công một tuần của tháng bình thường. Phần giờ công cố định cả năm giao cho nhóm nòng cốt, phần tăng thêm trong mùa đông giao cho người thời vụ hoặc bán thời gian.
Không có sổ năm trước thì vẫn làm được bằng trí nhớ của người làm lâu, nhưng phải kiểm lại sau một mùa. Bài này dùng ví dụ giả định một quán chè và nước giải khát ở Cần Thơ, tám nhân viên quanh năm, mùa nắng nóng từ tháng Ba tới tháng Sáu đông gần gấp đôi, mùa mưa từ tháng Chín tới tháng Mười một vắng hẳn. Các con số đều là ví dụ giả định để minh hoạ cách tính.
Đọc mùa của quán từ sổ sách năm trước
Lấy tổng doanh thu hoặc tổng số đơn của từng tháng trong mười hai tháng gần nhất. Sổ quỹ, báo cáo máy tính tiền hay sổ ghi tay đều được, miễn cùng một cách ghi cho cả năm. Tính trung bình một tháng, rồi chia số của từng tháng cho trung bình đó. Tháng có hệ số 1 là tháng bình thường, 1,5 là đông gấp rưỡi, 0,6 là chỉ bằng sáu phần mười.
Dùng số đơn tốt hơn doanh thu nếu trong năm có đổi giá bán, vì doanh thu tăng do giá không có nghĩa là quán cần thêm người. Nếu có sổ hai năm thì lấy trung bình hệ số của cùng một tháng hai năm, để tránh một năm bất thường kéo lệch.
Sau đó hỏi người làm lâu nhất trong quán ba câu: tháng nào năm ngoái mệt nhất, tháng nào rảnh nhất, và có tuần nào trong tháng đông khác hẳn phần còn lại không. Trí nhớ của người đứng quầy thường bắt được những thứ sổ sách không cho thấy, như một tuần đầu tháng Sáu đông bất thường vì có lễ hội ở thành phố. Ghi những tuần đặc biệt đó riêng; chúng cần bảng ca riêng chứ không thể nằm trong hệ số tháng.
Bảng mẫu: từ hệ số tháng ra số người cần
Ví dụ giả định của quán chè. Tháng bình thường cần khoảng 360 giờ công một tuần. Nhóm nòng cốt tám người toàn thời gian, mỗi người làm bình thường khoảng 44 giờ một tuần, tức chừng 350 giờ.
| Giai đoạn | Hệ số so với trung bình | Giờ công cần mỗi tuần | Nòng cốt | Cần thêm |
|---|---|---|---|---|
| Tháng 1–2 (trừ Tết) | 0,9 | khoảng 325 | 8 người, có người nghỉ phép | không |
| Tháng 3–6 mùa nắng | 1,6 | khoảng 575 | 8 người | năm người thời vụ toàn thời gian hoặc tương đương |
| Tháng 7–8 | 1,0 | khoảng 360 | 8 người | một người bán thời gian cuối tuần |
| Tháng 9–11 mùa mưa | 0,6 | khoảng 215 | 8 người, dư | giảm giờ mở cửa, dồn nghỉ phép vào đây |
| Tháng 12 | 0,9 | khoảng 325 | 8 người | không |
Đọc bảng thấy ngay hai điều. Mùa nắng quán thiếu khoảng 225 giờ công mỗi tuần, tương đương năm người làm khoảng 44 giờ, không thể bù bằng làm thêm giờ của nhóm cũ vì làm thêm có giới hạn theo luật. Mùa mưa thì ngược lại: nhóm nòng cốt dư, nên đây là lúc dồn ngày nghỉ phép năm, đào tạo, sửa sang quán, thay vì để mọi người đứng chờ khách.
Nhóm nòng cốt và lớp co giãn
Nòng cốt tính theo tháng vắng có người làm, không theo tháng đông. Số người toàn thời gian quanh năm nên đủ cho những tháng bình thường, hơi dư một chút ở tháng vắng. Tính theo tháng đông thì sáu tháng còn lại trả công cho người đứng không.
Nòng cốt giữ các vị trí khó thay. Người nấu chè, người giữ công thức pha nước, thu ngân giữ tiền: những vị trí này cần người quen việc quanh năm. Lớp thời vụ đảm nhận việc dạy nhanh được như bưng bê, dọn bàn, rửa ly, đóng gói mang đi.
Lớp co giãn có nhiều dạng. Người thời vụ toàn thời gian vài tháng, sinh viên làm thêm vài buổi chiều, người bán thời gian chỉ làm cuối tuần. Trộn các dạng này để phủ đúng chỗ thiếu, vì mùa đông khách thường đông nhất vào vài khung giờ và cuối tuần chứ không đều cả ngày.
Giữ liên lạc với người thời vụ năm trước. Người đã làm một mùa không phải dạy lại từ đầu. Cuối mùa, hỏi ai muốn quay lại năm sau và lưu tên vào danh sách, đầu mùa sau gọi họ trước khi đăng tuyển.
Mỗi người thời vụ đi kèm một người nòng cốt. Giao cho mỗi người nòng cốt kèm một hai người thời vụ suốt mùa: chỉ việc, nhắc quy trình, là người để hỏi. Người kèm nên được ghi nhận phần việc này, vì nó làm ca của họ nặng hơn trong mùa vốn đã mệt.
Trong mùa đông khách, giờ công tăng không đều
Hệ số 1,6 của mùa nắng không có nghĩa là mọi khung giờ đều đông gấp 1,6 lần. Với quán chè ở Cần Thơ, buổi sáng mùa nắng chỉ đông hơn ngày thường một chút, trong khi từ 12 giờ tới 17 giờ có ngày đông gấp hơn hai lần vì trời nóng nhất, và chiều thứ Bảy, Chủ nhật đông nhất. Nếu chia đều 225 giờ công thêm cho mọi ca, buổi sáng dư người còn buổi chiều vẫn thiếu.
Cách làm là lấy bảng nhu cầu theo khung giờ của tháng bình thường, rồi làm riêng một bảng cho một tuần điển hình giữa mùa, dựa vào số đơn theo giờ của mùa năm trước nếu có. So hai bảng, phần chênh lệch nằm ở đâu thì lớp thời vụ đứng ở đó. Với quán ví dụ, phần lớn giờ công thêm rơi vào buổi trưa chiều và hai ngày cuối tuần, nên lớp co giãn gồm ba người thời vụ làm ca từ 11 giờ tới 19 giờ và hai sinh viên làm chiều thứ Sáu, thứ Bảy, Chủ nhật, thay vì năm người toàn thời gian chia đều sáng chiều.
Kết quả là cùng một lượng giờ công nhưng đặt đúng chỗ hơn, và quán dễ tìm người hơn, vì sinh viên thường chỉ rảnh vài buổi chiều trong tuần. Nhớ tính cả giờ chuẩn bị: mùa đông khách, đá và nguyên liệu nhập về nhiều hơn, nấu chè lâu hơn, nên ca nòng cốt buổi sáng có khi phải vào sớm hơn ngày thường nửa giờ.
Lịch chuẩn bị người trước mùa đông khách
Phần lớn quán tuyển thời vụ quá muộn, khi đã đông mới đăng tuyển, rồi dạy việc giữa giờ cao điểm. Lịch dưới đây tính ngược từ ngày bắt đầu mùa.
- Tám tuần trước: lấy lại bảng hệ số tháng, chốt số giờ công cần thêm và chia thành bao nhiêu người, làm những khung giờ nào.
- Sáu tuần trước: gọi người thời vụ năm trước, hỏi người quen của nhân viên nòng cốt. Phần còn thiếu mới đăng tuyển rộng.
- Bốn tuần trước: chốt danh sách, thoả thuận rõ thời hạn làm, giờ làm, ngày bắt đầu và ngày dự kiến kết thúc.
- Hai tuần trước: cho người mới làm thử vài ca vào giờ vắng, kèm bởi một người nòng cốt, để học việc trước khi khách đông.
- Tuần đầu mùa: xếp người mới xen với người cũ trong mọi ca, không để ca nào toàn người mới.
- Giữa mùa: nhìn lại số đơn thực tế so với dự kiến, điều chỉnh ca chồng hoặc giờ của người bán thời gian.
Nếu quán chỉ làm được một việc trong danh sách, hãy làm việc ở mốc hai tuần trước: cho người mới làm thử lúc còn vắng. Người được dạy trong giờ yên tĩnh làm việc ở giờ cao điểm khác hẳn người bị đẩy vào ngay ngày đông nhất.
Cuối mùa: thu hẹp mà không để lại tiếng xấu
Cuối mùa là lúc quán dễ mất uy tín với người làm nhất nếu cách kết thúc không rõ ràng. Cách đúng bắt đầu từ lúc tuyển: nói rõ ngay từ đầu đây là công việc theo mùa, dự kiến tới khoảng tháng nào, và ghi thời hạn đó trong thoả thuận hoặc hợp đồng. Loại hợp đồng, thời hạn, các khoản phải trả khi kết thúc là chuyện pháp lý cụ thể; hãy tra văn bản hiện hành và hỏi kế toán, cơ quan quản lý lao động để làm đúng ngay từ khi ký.
Khi mùa thưa dần, đừng cắt hết người thời vụ cùng một ngày. Giảm dần trong hai ba tuần, theo bảng đếm khách theo giờ: bỏ ca chồng trước, rồi tới người bán thời gian ngày thường, cuối cùng mới tới người thời vụ toàn thời gian. Báo trước cho từng người ngày làm cuối cùng của họ, ít nhất vài tuần nếu được.
Một câu mẫu khi chia tay: "Mùa này em giúp quán mình rất nhiều, nhất là mấy chiều thứ Bảy đông. Năm sau tầm tháng Một anh chị sẽ gọi lại, em có muốn quay lại thì nhắn trước nhé." Câu đó tốn mười giây và là cách tuyển người rẻ nhất cho mùa sau.
Những lỗi hay gặp và cách tự kiểm sau mỗi mùa
Sau mỗi mùa đông khách, ngồi lại một buổi với bảng số và trả lời từng điểm dưới đây.
- Hệ số tháng năm nay có lệch nhiều so với năm trước không? Lệch thì cập nhật bảng cho năm sau, đừng dùng mãi một bảng cũ.
- Tuyển đủ người trước ngày bắt đầu mùa chưa, hay phải tuyển chạy giữa mùa?
- Có tuần nào nhóm nòng cốt phải làm thêm giờ liên tục không? Nếu có, lớp thời vụ đang mỏng hơn mức cần.
- Bao nhiêu người thời vụ nghỉ giữa chừng, và họ nghỉ vì sao? Hỏi thẳng nếu còn liên lạc được.
- Cuối mùa có bị dư người thời vụ vài tuần không? Nếu có, lần sau ghi ngày kết thúc dự kiến sớm hơn.
Ghi kết quả vào cùng tệp bảng tính với bảng hệ số tháng. Sau hai ba mùa, bảng của quán bạn sẽ chính xác hơn bất kỳ lời khuyên chung nào, vì nó được sửa bằng chính khách của quán.
Cũng nên hỏi nhóm nòng cốt một câu ngắn sau mỗi mùa: "Mùa này anh chị thấy thiếu người nhất vào lúc nào, và người mới cần được dạy thêm việc gì trước khi vào mùa?" Câu trả lời đó đi thẳng vào lịch chuẩn bị của năm sau.
Câu hỏi thường gặp
Không có sổ sách năm trước thì tính nhân sự theo mùa thế nào?
Hỏi người làm lâu trong quán tháng nào mệt nhất, tháng nào rảnh nhất, ước hệ số thô cho từng tháng rồi bắt đầu ghi số đơn mỗi tháng từ bây giờ. Sau một năm, thay hệ số ước bằng hệ số thật.
Nhóm nhân viên nòng cốt nên đủ cho tháng nào?
Nên đủ cho những tháng bình thường và hơi dư ở tháng vắng. Tính theo tháng đông nhất thì những tháng còn lại quán trả công cho người đứng không, còn tháng vắng không có việc giữ chân họ.
Có nên dùng làm thêm giờ thay cho tuyển người thời vụ không?
Chỉ nên dùng làm thêm cho phần thiếu nhỏ và ngắn. Làm thêm có giới hạn theo Bộ luật Lao động, không quá 40 giờ một tháng, và làm thêm kéo dài cả mùa khiến nhóm nòng cốt kiệt sức, dễ nghỉ việc sau mùa đông.
Tuyển nhân viên thời vụ trước bao lâu là vừa?
Bắt đầu tìm người khoảng sáu tuần trước mùa, chốt danh sách khoảng bốn tuần trước, và cho người mới làm thử vào giờ vắng khoảng hai tuần trước ngày đông. Tuyển khi đã đông thì phải dạy việc giữa giờ cao điểm.
Người thời vụ nên làm những vị trí nào?
Những việc dạy nhanh được như bưng bê, dọn bàn, rửa bát, đón khách. Các vị trí khó thay như bếp chính, sơ chế nguyên liệu đắt tiền, giữ tiền mặt nên để người nòng cốt làm quanh năm.
Mùa vắng thì nhóm nòng cốt nên làm gì?
Dồn nghỉ phép năm vào mùa vắng, dạy chéo vị trí, sửa sang quán, ghi lại quy trình. Nếu vẫn dư nhiều, cân nhắc rút ngắn giờ mở cửa thay vì để mọi người đứng chờ khách.