Cách đơn giản nhất để đếm khách theo giờ là đặt một cuốn sổ chia sẵn cột theo từng giờ ở quầy, mỗi đơn hoặc mỗi lượt khách gạch một vạch, ghi liên tục mười bốn ngày rồi lấy trung bình theo từng thứ trong tuần. Nếu quán đã có máy tính tiền hoặc hoá đơn ghi giờ thì không cần sổ, chỉ cần xuất số đơn theo giờ ra bảng tính.
Đếm sai còn tệ hơn không đếm, vì nó cho bạn sự tự tin vào một con số lệch. Bài này dùng ví dụ giả định một quán bún ở Huế, năm nhân viên, bán từ 6 giờ đến 14 giờ, để chỉ ra nên đếm cái gì, ai đếm, đếm bao lâu, gom số thế nào, và những chỗ làm số liệu trôi mất mà không ai hay.
Đếm cái gì: lượt khách, số đơn hay số món
Số đơn là thứ dễ đếm nhất. Mỗi lần thu tiền là một đơn. Với quán bán mang đi hoặc quán cà phê, số đơn bám rất sát lượng việc của quầy, nên đây là lựa chọn mặc định.
Lượt khách ngồi bàn hợp với quán ăn. Quán bún ở Huế có bàn bốn người gọi bốn tô nhưng tính một đơn. Nếu chỉ đếm đơn, bạn sẽ thấy khung 7 giờ có vẻ nhẹ trong khi bếp đang làm gấp đôi. Ở quán ăn, đếm số tô hoặc số người ngồi sát hơn.
Số món chỉ cần khi món chênh lệch công nhiều. Nếu quán có món làm nhanh và món làm rất lâu, đếm riêng nhóm món lâu. Đừng đếm từng món một, sổ sẽ quá rối để duy trì hai tuần.
Khách chờ và khách bỏ về là con số quý nhất. Hầu như không quán nào đếm, nhưng đây là dấu hiệu thiếu người rõ ràng nhất. Chỉ cần thêm một cột nhỏ: "khách quay đi vì đông". Hai tuần sau bạn biết khung nào đang mất khách vì thiếu tay.
Chọn một thứ và giữ nguyên suốt hai tuần. Đếm đơn thì đếm đơn từ đầu tới cuối, đếm tô thì đếm tô. Đổi giữa chừng là hai nửa số liệu không cộng được với nhau, và bạn phải đếm lại từ đầu.
Mẫu trang sổ đếm khách một ngày
Kẻ sẵn trang theo mẫu, mỗi ngày một trang. Người đứng quầy gạch theo nhóm năm vạch cho dễ đếm. Số trong bảng là ví dụ giả định của quán bún một sáng thứ Ba.
| Khung giờ | Số tô bán ra | Bàn đầy (có/không) | Khách quay đi | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| 6–7 giờ | 42 | không | 0 | mưa nhẹ |
| 7–8 giờ | 78 | có, khoảng 20 phút | 3 | một xe khách du lịch |
| 8–9 giờ | 51 | không | 0 | |
| 9–10 giờ | 24 | không | 0 | |
| 10–11 giờ | 19 | không | 0 | nhận hàng |
| 11–12 giờ | 46 | có, khoảng 10 phút | 1 | |
| 12–14 giờ | 30 | không | 0 | dọn dẹp từ 13 giờ 30 |
Cột ghi chú quan trọng hơn bạn nghĩ. Ngày có xe khách du lịch, ngày mưa, ngày có đám cưới gần quán đều làm số nhảy. Có ghi chú thì lúc lấy trung bình bạn biết ngày nào nên loại ra hoặc tách riêng, thay vì để một ngày đặc biệt kéo lệch cả bảng.
Cột "bàn đầy" chỉ cần ước lượng bằng mắt: lúc nào không còn chỗ ngồi và khoảng bao lâu. Nó cho biết khung đó đang chạm trần chỗ ngồi hay trần người làm. Bàn đầy mà bếp vẫn kịp thì thêm người cũng không bán thêm được; bàn còn trống mà khách vẫn chờ món lâu thì đúng là thiếu người ở bếp hoặc ở khâu bưng.
Ai đếm, đếm bao lâu và cách giữ cho sổ không bị bỏ trống
Sổ đếm khách thường chết ở ngày thứ tư: người đứng quầy bận quá, quên gạch, cuối ngày ngồi "ước" lại. Để tránh, làm theo thứ tự này.
- Giao sổ cho đúng một người mỗi ca, thường là thu ngân, vì đó là người chạm vào mọi đơn. Ghi tên người đếm ở đầu trang để biết hỏi ai khi số lạ.
- Nói rõ lý do với cả nhóm. Một câu đủ: "Hai tuần này quán mình đếm khách theo giờ để xếp ca cho sát, không phải để kiểm tra ai làm nhanh hay chậm." Không nói, nhân viên dễ nghĩ đây là cách theo dõi mình.
- Đếm đủ mười bốn ngày liên tiếp, để mỗi thứ trong tuần có hai lần. Một tuần là quá ít, chỉ cần một ngày bất thường là trung bình sai.
- Cuối mỗi ca, trưởng ca chụp trang sổ gửi lên nhóm chat quản lý. Việc này mất mười giây mà giữ cho sổ không bị bỏ trắng vì ai cũng biết sẽ có người nhìn.
- Nếu một khung bị quên đếm, để trống và ghi "quên", đừng điền số ước. Một ô trống còn xử lý được, một ô ước sai thì không ai phát hiện.
Sau hai tuần, ngừng đếm hằng ngày. Từ đó chỉ đếm lại một tuần mỗi khi vào mùa mới hoặc khi thấy cảm giác đông vắng thay đổi.
Đọc hoá đơn và máy tính tiền thay cho sổ
Quán có máy tính tiền hoặc ứng dụng bán hàng thường xuất được báo cáo theo giờ. Nếu không có sẵn báo cáo đó, hãy xuất danh sách đơn có cột thời gian ra bảng tính, thêm một cột lấy riêng phần giờ của thời điểm thanh toán, rồi dùng bảng tổng hợp đếm số đơn theo cột giờ đó và theo thứ trong tuần. Làm một lần, lưu lại tệp, lần sau chỉ cần dán dữ liệu mới vào.
Có một bẫy cần biết: giờ ghi trên hoá đơn là giờ thanh toán, không phải giờ khách đến. Với quán thu tiền trước như quán cà phê mang đi, hai thời điểm gần như trùng nhau. Với quán ăn thu tiền sau khi ăn, giờ thanh toán trễ hơn giờ khách vào từ hai mươi tới bốn mươi phút. Bếp bận nhất lúc khách vào, còn hoá đơn lại dồn vào lúc khách về. Nếu đọc thẳng hoá đơn, bạn sẽ thấy đỉnh muộn hơn thực tế và xếp người cho bếp quá trễ.
Cách sửa đơn giản: dời toàn bộ số đơn của quán ăn sớm lên khoảng nửa giờ trước khi chia khung, hoặc trong hai tuần đầu vẫn đếm song song bằng sổ để biết độ trễ thật của quán mình là bao nhiêu.
Gom số hai tuần thành bảng trung bình theo thứ
Khi đã có mười bốn trang sổ hoặc một bảng xuất từ máy tính tiền, gom lại thành một bảng: hàng là khung giờ, cột là bảy thứ trong tuần, mỗi ô là trung bình hai lần của thứ đó. Ngày nào có ghi chú bất thường như mưa bão, mất điện, đoàn khách lớn thì loại ra, lấy số của lần còn lại.
Đừng dừng ở trung bình. Thêm một cột ghi số lớn nhất trong hai lần. Nếu trung bình khung 7 giờ là 60 tô mà lần cao nhất là 78, chênh lệch đó là khoảng bạn phải tính tới khi xếp người: hoặc xếp đủ cho mức cao, hoặc có người dự phòng gọi được. Với khung chênh ít, cứ xếp theo trung bình.
Sau cùng, đánh dấu ba khung đông nhất và ba khung vắng nhất của cả tuần. Với quán bún giả định ở Huế, ba khung đông là 7 giờ sáng thứ Bảy, Chủ nhật và 7 giờ sáng thứ Hai; ba khung vắng đều là 10 giờ sáng giữa tuần. Đây là sáu ô bạn sẽ dựa vào nhiều nhất khi xếp ca tuần tới, phần còn lại của bảng chỉ cần nhìn qua.
Những thứ làm số liệu lệch mà không ai để ý
Kiểm từng điểm dưới đây trước khi dùng số để xếp ca. Mỗi điểm đều từng làm các chủ quán xếp sai cả tháng.
- Đơn gộp: nhóm khách trả chung một lần, hoặc một người mua mười ly mang đi cho cả văn phòng. Một đơn như vậy bằng mười đơn lẻ về công việc. Ghi chú riêng các đơn lớn.
- Đơn giao đi: đơn qua điện thoại hoặc giao hàng không có khách đứng ở quầy nhưng vẫn tốn người làm. Đếm vào cùng khung, ghi một cột riêng.
- Ngày lễ trong hai tuần đếm: nếu khoảng đếm dính lễ, ngày đó phải loại ra, nếu không trung bình bị đẩy lên.
- Đổi người đếm giữa chừng: người này gạch theo đơn, người kia gạch theo người, số nhảy vọt mà quán vẫn như cũ. Thống nhất cách đếm ngay trang đầu sổ.
- Quán đang thiếu người khi đếm: nếu khung đông vốn đã thiếu người, khách bỏ đi không được tính vào số bán ra, nên số đếm thấp hơn nhu cầu thật. Cột "khách quay đi" là để bù chỗ này.
Một cách tự kiểm nhanh: cộng tổng số đơn hai tuần trong sổ rồi so với tổng tiền thu trong sổ quỹ chia cho giá trị trung bình một đơn. Hai con số lệch nhau nhiều thì sổ đếm đang thiếu, nên tìm xem khung nào bị bỏ qua.
Từ bảng đếm sang quyết định xếp ca tuần tới
Số đếm chỉ có giá trị khi nó đổi được một quyết định. Với quán bún giả định ở Huế, bảng trung bình cho thấy khung 7–8 giờ sáng cuối tuần bán gần gấp đôi ngày thường, còn từ 9 giờ 30 tới 11 giờ cả tuần đều nhẹ. Trước khi đếm, quán xếp hai ca đều nhau: ca sáng ba người từ 5 giờ 30 tới 10 giờ, ca trưa hai người từ 10 giờ tới 14 giờ. Sau khi đếm, chủ quán giữ ca sáng ba người ngày thường, thêm một người bán thời gian từ 6 giờ 30 tới 9 giờ 30 vào thứ Bảy và Chủ nhật, và dời giờ vào ca trưa sang 10 giờ 30 vì khung 10 giờ hầu như không có khách.
Hãy viết các quyết định đó thành một danh sách ngắn kèm lý do lấy từ bảng đếm, ví dụ "thêm một người khung 7 giờ cuối tuần vì trung bình 80 tô, có 3 lượt khách quay đi". Danh sách này là thứ để đối chiếu sau một tháng: khung đó có còn khách quay đi không, người thêm vào có thật sự bận không. Nếu không viết lại, một tháng sau chẳng ai nhớ vì sao ca lại được xếp như vậy.
Cũng nên báo cho nhân viên biết kết quả. Một câu như "nhờ hai tuần mọi người đếm, quán mình thấy sáng cuối tuần đang thiếu một người nên từ tuần sau có thêm bạn phụ" giúp lần sau nhờ đếm, mọi người sẵn lòng hơn.
Câu hỏi thường gặp
Phải đếm khách trong bao lâu thì số liệu mới dùng được?
Tối thiểu mười bốn ngày liên tiếp để mỗi thứ trong tuần có hai lần đếm. Một tuần quá ít vì chỉ một ngày bất thường cũng kéo lệch trung bình. Quán theo mùa nên đếm lại một tuần khi bước sang mùa khác.
Quán ăn nên đếm số đơn hay số người ngồi?
Quán ăn nên đếm số tô, số phần hoặc số người ngồi, vì một đơn của bàn bốn người tốn công gấp bốn lần đơn một người. Quán cà phê mang đi thì đếm số đơn là đủ sát.
Giờ trên hoá đơn có dùng thẳng để xếp ca được không?
Chỉ dùng thẳng khi quán thu tiền trước. Quán thu tiền sau khi ăn thì giờ hoá đơn trễ hơn giờ khách vào vài chục phút, nên phải dời số đơn sớm lên hoặc đếm song song bằng sổ để biết độ trễ thật.
Nhân viên ngại ghi sổ đếm khách thì nói thế nào?
Nói rõ mục đích và thời hạn: quán mình đếm hai tuần để xếp ca cho sát, không dùng để chấm ai nhanh ai chậm. Giao cho đúng một người mỗi ca, thường là thu ngân, và cảm ơn khi sổ được ghi đủ.
Có cần đếm khách quay đi vì đông không?
Rất nên, dù chỉ là gạch ước lượng. Số bán ra không cho thấy khách bỏ đi, nên khung giờ thiếu người sẽ trông như khung ít khách. Cột này cho biết chỗ nào đang mất doanh thu vì thiếu tay.
Ngày mưa bão hay có đoàn khách lớn thì xử lý số liệu ra sao?
Ghi chú ngay trong sổ và loại ngày đó ra khi tính trung bình, lấy số của lần còn lại cùng thứ. Nếu những ngày như vậy lặp lại đều, ví dụ đoàn khách mỗi sáng thứ Bảy, thì giữ lại vì đó là nhu cầu thật.