Cách thiết kế chu kỳ xoay ca gọn nhất là viết một số “dòng mẫu”, mỗi dòng là lịch của một tuần, số dòng bằng số người trong nhóm xoay; tuần đầu mỗi người bắt đầu ở một dòng khác nhau, tuần sau ai cũng nhảy xuống dòng kế tiếp. Nếu mỗi cột ngày của các dòng mẫu cộng lại đủ người cần, thì tuần nào cửa hàng cũng đủ người, và hết một vòng ai cũng đã làm đúng như nhau.
Phần dưới đi từ cách chọn độ dài vòng, một bảng dòng mẫu sáu tuần cho cửa hàng sáu người ở TP Hồ Chí Minh (ví dụ giả định), ba phép đếm để kiểm vòng xoay, tới cách xử lý khi có người nghỉ phép, nghỉ việc giữa vòng.
Vòng xoay chạy thế nào: mỗi người một điểm xuất phát
Hãy hình dung bạn có sáu dòng, mỗi dòng ghi bảy ô từ thứ Hai đến Chủ nhật, mỗi ô là S, T hoặc N. Tuần đầu tiên, An làm theo dòng 1, Bình theo dòng 2, Chi theo dòng 3, cứ thế đến người thứ sáu. Tuần thứ hai, An chuyển xuống dòng 2, Bình xuống dòng 3, người đang ở dòng 6 quay về dòng 1. Sau sáu tuần, ai cũng đã đi qua đủ sáu dòng.
Cái hay của cách này là bạn chỉ phải thiết kế một lần. Nếu cột thứ Bảy của sáu dòng có hai chữ S và ba chữ T, thì thứ Bảy nào trong năm cũng có hai người ca sáng và ba người ca chiều tối, dù ai đang ở dòng nào. Bạn không phải ngồi xếp từng tuần nữa, chỉ phải sửa khi có người nghỉ phép.
Cái hay thứ hai là công bằng tự động. Vì ai cũng đi qua cùng một bộ dòng, hết vòng mọi người có cùng số ca tối, cùng số ngày nghỉ cuối tuần, cùng tổng giờ. Khi có người hỏi “sao tuần này em làm tối nhiều thế”, bạn chỉ cho họ thấy đó là dòng 3, và hai tuần nữa họ sẽ sang dòng 5 gần như toàn ca sáng.
Điều kiện để áp dụng: những người trong vòng phải làm được mọi ca trong vòng. Ai chỉ làm được buổi sáng thì để ngoài vòng, xếp cố định riêng, và trừ phần của họ khỏi nhu cầu trước khi thiết kế dòng mẫu.
Chọn độ dài vòng xoay
Vòng bằng số người là dễ nhất. Sáu người thì sáu dòng, vòng sáu tuần. Mỗi người một dòng xuất phát, không ai trùng. Đây là cách ít phải nghĩ nhất và hợp cho nhóm từ bốn đến tám người.
Vòng ngắn hơn khi có cặp làm giống nhau. Nếu nhóm sáu người chia thành ba cặp và hai người trong cặp luôn làm cùng ca, bạn chỉ cần ba dòng, vòng ba tuần. Đổi lại, hai người trong một cặp có ngày nghỉ trùng nhau, nên nhu cầu mỗi ngày phải chia được cho hai.
Vòng hai tuần cho nhóm rất nhỏ. Nhóm bốn người, hai ca, mỗi ca hai người, có thể dùng hai dòng: một tuần làm sáng, một tuần làm chiều, ngày nghỉ đặt sao cho mỗi ngày vẫn còn người. Vòng ngắn dễ nhớ, nhưng ít chỗ để chia đều ngày nghỉ cuối tuần.
Vòng quá dài khó nhớ. Vòng trên tám tuần thì nhân viên không còn tự biết mình đang ở đâu, phải tra bảng mỗi lần. Nếu nhóm đông hơn tám, hãy chia thành hai nhóm xoay riêng theo vị trí hoặc theo ca chính.
Đổi độ dài vòng là bắt đầu lại. Khi thêm hay bớt người làm số dòng thay đổi, hãy xem đó là một vòng mới, báo trước và kiểm lại từ đầu, đừng chèn thêm dòng vào giữa vòng đang chạy.
Dòng mẫu vòng 6 tuần cho cửa hàng 6 người
Ví dụ giả định: cửa hàng bán lẻ mở 6 giờ đến 22 giờ, ca S 6h–14h, ca T 14h–22h. Nhu cầu: ca sáng mỗi ngày 2 người; ca chiều thứ Hai 1 người, thứ Ba đến thứ Năm 2 người, thứ Sáu đến Chủ nhật 3 người.
| Dòng | T2 | T3 | T4 | T5 | T6 | T7 | CN | Giờ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | N | N | S | S | S | S | S | 40 |
| 2 | N | N | T | T | T | T | T | 40 |
| 3 | N | T | T | T | T | T | N | 40 |
| 4 | S | S | S | S | N | N | S | 40 |
| 5 | S | S | N | N | S | S | T | 40 |
| 6 | T | T | N | N | T | T | T | 40 |
| Số ca S | 2 | 2 | 2 | 2 | 2 | 2 | 2 | |
| Số ca T | 1 | 2 | 2 | 2 | 3 | 3 | 3 |
Mỗi dòng có năm ngày làm, hai ngày nghỉ liền nhau, 40 giờ. Hết vòng sáu tuần, mỗi người làm đúng 16 ca chiều tối, được nghỉ một Chủ nhật (dòng 3) và một thứ Bảy (dòng 4), và không ai phải làm quá năm ngày liền kể cả ở chỗ nối giữa hai tuần. Vòng này không có cuối tuần nghỉ trọn hai ngày, vì cửa hàng cần đủ năm người mỗi ngày cuối tuần; muốn có, phải thêm người bán thời gian cho thứ Sáu đến Chủ nhật.
Viết dòng mẫu bằng tay từ nhu cầu mỗi ngày
Không cần công cụ gì đặc biệt, một tờ giấy kẻ ô hoặc một trang bảng tính là đủ. Thứ tự làm quyết định bạn mất mười phút hay cả buổi:
- Viết nhu cầu từng ngày thành hai dòng số ở cuối bảng: bao nhiêu S, bao nhiêu T. Cộng tất cả, so với số người nhân năm ngày làm. Hai con số phải bằng nhau hoặc gần bằng; nếu nhu cầu lớn hơn, vòng không đủ người, phải tính thêm người ngoài vòng trước.
- Rải ngày nghỉ trước: mỗi dòng hai chữ N, ưu tiên hai ngày liền nhau, và đặt nhiều chữ N vào ngày vắng nhất. Cột thứ Hai trong bảng mẫu có ba chữ N chính vì thứ Hai vắng.
- Chia dòng thành dòng thiên về sáng và dòng thiên về chiều tối, mỗi dòng đổi kiểu ca ít nhất có thể, và nếu đổi thì đổi từ S sang T trong tuần, không đổi ngược.
- Điền S và T vào các ô còn lại sao cho cột nào cũng khớp nhu cầu.
- Sắp thứ tự dòng sao cho dòng kết thúc bằng T được nối với dòng bắt đầu bằng N hoặc T.
Lần đầu có thể phải tẩy xoá vài lần ở bước bốn và năm. Đó là bình thường; vòng xoay làm một lần dùng được nhiều tháng, đáng bỏ công một buổi tối.
Ba phép đếm trước khi dùng một vòng xoay
Một vòng xoay trông gọn trên giấy vẫn có thể có lỗi nằm ở chỗ nối giữa các dòng. Kiểm theo đúng thứ tự:
- Đếm theo cột: mỗi cột ngày phải ra đúng số S và số T như nhu cầu. Đây là phép kiểm đủ người.
- Đọc theo hàng và qua chỗ nối: không có ô T nào nằm ngay trước ô S, kể cả Chủ nhật của dòng này nối với thứ Hai của dòng kế tiếp, và Chủ nhật dòng cuối nối với thứ Hai dòng 1. Trong bảng mẫu, dòng 2, 5 và 6 kết thúc bằng T, nên dòng đi sau chúng là dòng 3, dòng 6 và dòng 1 đều bắt đầu bằng N hoặc T.
- Đếm ngày nghỉ và giờ: mỗi dòng có ít nhất một ngày nghỉ trọn, tức có 24 giờ nghỉ liên tục, và tổng giờ không quá 48 giờ một tuần. Chỗ nối giữa hai dòng cũng phải xem: đếm số ngày làm liền nhau khi đi từ dòng này sang dòng kế, vì hai ngày nghỉ của hai tuần liền nhau có thể bị đẩy cách xa, tạo ra chuỗi bảy tám ngày làm liền dù tuần nào cũng có ngày nghỉ.
Phép thứ hai là phép hay bị bỏ nhất. Khi viết dòng mẫu, người ta chỉ nhìn từng dòng riêng lẻ, không nghĩ rằng Chủ nhật ca tối của dòng 5 sẽ nối với thứ Hai của dòng 6. Bảng mẫu ở trên đã được sắp thứ tự dòng chính vì lý do đó; nếu bạn đổi chỗ hai dòng, phải kiểm lại chỗ nối.
Một cách tự kiểm nhanh trên bảng tính là chép sáu dòng nối thành một hàng dài 42 ô rồi tìm mọi cặp ô “T, S” liền nhau, kể cả cặp ô cuối và ô đầu. Không còn cặp nào là đạt.
Gán người vào dòng xuất phát
Xếp ai bắt đầu ở dòng nào không ảnh hưởng tới công bằng cả vòng, nhưng ảnh hưởng tới vài tuần đầu. Có ba điểm nên cân nhắc. Thứ nhất, người mới nên xuất phát ở dòng có nhiều ca sáng, khi có quản lý và người cũ, để học việc. Thứ hai, người đã báo trước có việc riêng vào tuần nào đó nên được xếp sao cho tuần đó rơi vào dòng có ngày nghỉ phù hợp. Thứ ba, hai người hay kèm nhau làm việc, như một người mạnh mở cửa và một người mới, nên ở hai dòng cùng ca trong những ngày đông.
Ghi danh sách gán ở ngay dưới bảng dòng mẫu: “Tuần 47: An dòng 1, Bình dòng 2, Chi dòng 3, Dũng dòng 4, Hà dòng 5, Khoa dòng 6”. Từ đó, lịch của bất kỳ tuần nào cũng suy ra được, và ai cũng tự tính được mình sẽ làm gì vào tuần Tết hay tuần có việc riêng.
Câu mẫu khi giới thiệu vòng xoay với nhân viên: “Từ tuần sau, quán mình xoay ca theo sáu dòng, mỗi tuần mỗi người xuống một dòng. Ai cũng làm số ca tối như nhau, ai cũng được nghỉ một thứ Bảy và một Chủ nhật trong mỗi sáu tuần. Em xem trước dòng của mình, thấy tuần nào vướng thì báo chị trong tuần này.”
Khi có người nghỉ phép, nghỉ việc hoặc người mới vào
Vòng xoay không đứng yên được mãi. Đây là cách xử lý từng trường hợp mà không làm vỡ cả vòng:
- Nghỉ phép vài ngày: người đó vẫn giữ dòng của mình, chỉ các ô ngày phép được ghi P. Ô trống được lấp bằng người bán thời gian hoặc người có ngày nghỉ trùng sẵn đồng ý đổi. Không đẩy người đó sang dòng khác.
- Nghỉ dài, như nghỉ thai sản: rút dòng của người đó ra khỏi vòng, xếp người thay vào đúng dòng đó. Khi người nghỉ quay lại, họ nhận lại dòng ở vị trí vòng đang đến.
- Người nghỉ việc: dòng của họ được giao cho người mới. Nếu chưa tuyển được, dòng đó thành dòng “trống” cần lấp từng tuần, và bạn biết chính xác những ô nào cần người.
- Thêm người lâu dài: thiết kế lại dòng mẫu cho số người mới, báo trước ít nhất hai tuần, bắt đầu vòng mới vào một thứ Hai.
- Đổi ca giữa hai người: cho phép đổi từng ô, ghi lại, nhưng không đổi dòng, để vòng vẫn còn nguyên.
Nguyên tắc chung: sửa ô, không sửa dòng. Khi phải sửa dòng mẫu, đó là một lần thiết kế lại và nên được làm có chủ ý, kèm ba phép đếm như lúc đầu.
Câu hỏi thường gặp
Vòng xoay có áp dụng được cho người bán thời gian không?
Thường không nên. Người bán thời gian có lịch học, lịch việc khác thay đổi theo kỳ, khó theo một vòng cố định. Nên để họ ngoài vòng, xếp riêng vào những ô hở hoặc ngày đông, và trừ phần của họ khỏi nhu cầu khi thiết kế dòng mẫu.
Nếu nhu cầu mỗi ngày không chia được thành dòng gọn thì sao?
Khi tổng số ô cần làm không khớp với số người nhân năm hoặc sáu ngày làm, vòng sẽ thừa hoặc thiếu ô. Thừa thì để một ngày có thêm người, thiếu thì lấp bằng người bán thời gian, đừng cố ép thêm ngày làm cho người trong vòng.
Có nên xoay ngày nghỉ hay giữ ngày nghỉ cố định?
Nếu ngày nghỉ cuối tuần là thứ ai cũng muốn, nên xoay để chia đều. Nếu nhân viên thích nghỉ một ngày cố định trong tuần để lo việc riêng, có thể giữ ngày nghỉ cố định và chỉ xoay ca sáng chiều.
Làm sao để nhân viên nhớ mình đang ở dòng nào?
Ghi số dòng bên cạnh tên trong bảng tuần, ví dụ “Bình (dòng 3)”. Sau vài vòng, mọi người tự nhớ, và người mới chỉ cần nhìn số dòng là biết tuần sau mình làm gì.
Một vòng xoay nên dùng trong bao lâu thì xem lại?
Xem lại khi lượng khách theo ngày thay đổi rõ, khi đổi giờ mở cửa hoặc khi số người trong nhóm thay đổi. Nếu không có thay đổi nào, một vòng tốt có thể dùng nhiều tháng, chỉ cần định kỳ hỏi nhân viên có vướng gì không.