DieuDong.comĐiều Động
Chia ca công bằng, đổi ca, xin nghỉ

Xếp ca cho nhân viên có con nhỏ, đi học: ưu tiên sao cho người khác không thấy thiệt

Cách ưu tiên ca cho nhân viên có con nhỏ hoặc đang đi học mà không làm người khác thấy thiệt: tiêu chí công khai, đổi phần ca khó, giới hạn ưu tiên và câu nói mẫu.

Mother in work polo leaving a small bakery back door at dusk with a child backpack on her arm, colleague closing up behind her, soft blue hour light, long shot

Ưu tiên ca cho người có con nhỏ hay đang đi học vẫn công bằng nếu làm đủ ba việc: tiêu chí ưu tiên được nói công khai, người được ưu tiên đổi lại bằng phần ca khó khác mà họ làm được, và ưu tiên có giới hạn, được xem lại định kỳ. Bất mãn không đến từ việc có người được ưu tiên, mà đến từ chỗ không ai biết vì sao người đó được, và phần họ không làm thì rơi vào ai.

Bài dưới lấy ví dụ giả định một tiệm bánh 7 người ở Hải Phòng có hai người mẹ con nhỏ và hai sinh viên, đi qua cách viết tiêu chí, bảng đổi phần ca khó, những ưu tiên nên có giới hạn, các câu nói mẫu với cả người được ưu tiên lẫn người không, và những điều luật đã quy định riêng mà quán không được bỏ qua.

Ưu tiên ngầm làm hỏng không khí ra sao

Tiệm bánh trong ví dụ có chị Thu con 3 tuổi, phải đón con lúc 17 giờ, nên chủ tiệm chưa bao giờ xếp chị ca tối. Cũng chưa bao giờ nói với ai. Sau nửa năm, một bạn nhân viên mới đếm ra mình làm ca tối gấp đôi chị Thu, nghĩ chị là người quen của chủ, và nghỉ việc. Người ở lại thì bắt đầu so ca với nhau.

Bản thân ưu tiên ấy là hợp lý. Chỗ sai là nó ngầm. Khi không ai biết lý do, mọi người tự điền lý do, và lý do được điền thường là thiên vị. Còn phần ca tối chị Thu không làm thì vẫn phải có người làm, và họ không được hỏi.

Vì vậy việc đầu tiên không phải là quyết định ưu tiên ai, mà là đưa chuyện ưu tiên ra ánh sáng: có ưu tiên, ưu tiên theo tiêu chí nào, đổi lại bằng gì. Người có con nhỏ hay đang đi học thường không ngại nói hoàn cảnh của mình nếu được hỏi riêng trước và đồng ý cho nói chung trước nhóm ở mức vừa đủ: "chị Thu đón con lúc 17 giờ", không cần thêm chi tiết đời tư.

Viết tiêu chí ưu tiên trước khi xét từng người

Tiêu chí viết sẵn giúp mỗi lần có người xin ưu tiên, quyết định dựa vào tiêu chí chứ không dựa vào ai xin khéo. Gợi ý cho quán nhỏ:

  • Có con dưới một độ tuổi nhất định quán chọn (ví dụ dưới 6 tuổi) cần đưa đón ở khung giờ cố định.
  • Đang đi học có lịch học cố định theo kỳ, nộp lịch học đầu mỗi kỳ.
  • Đang chăm người thân ốm dài ngày, có thời hạn dự kiến.
  • Lý do sức khoẻ có xác nhận, cần tránh ca đêm hoặc ca đứng lâu.
  • Các trường hợp luật quy định riêng, ví dụ lao động nữ mang thai, nuôi con nhỏ, lao động chưa thành niên, có những giới hạn về làm đêm, làm thêm mà quán phải tuân thủ. Chi tiết từng trường hợp hãy tra Bộ luật Lao động hiện hành, không tự suy đoán.

Mỗi tiêu chí chỉ cho ưu tiên về khung giờ, không cho ưu tiên về số ngày nghỉ hay số ca ít hơn. Người được ưu tiên vẫn làm đủ số giờ đã thoả thuận, chỉ là vào khung giờ khác. Đây là điểm mấu chốt để người khác không thấy thiệt.

Đổi phần ca khó: ai bù vào đâu

Mỗi khung giờ được ưu tiên tránh phải có một phần ca khó khác bù lại. Ví dụ giả định ở tiệm bánh 7 người:

NgườiĐược tránhBù lại bằngXem lại khi
Chị Thu (con 3 tuổi)Ca tối sau 17 giờCa mở cửa 5 giờ 30 nhiều hơn, làm bánh sớmCon vào lớp 1
Chị Hoa (con 1 tuổi)Ca tối, ca đứng lò liên tụcCa mở cửa thứ Bảy, việc đóng gói đơnSau 6 tháng
Bạn Khang (sinh viên)Sáng thứ Hai, Tư, SáuCa tối thứ Sáu, ca Chủ nhậtĐầu mỗi kỳ học
Bạn Vy (sinh viên)Chiều thứ Ba, NămCa đóng cửa thứ BảyĐầu mỗi kỳ học

Ghép như vậy, tổng phần ca khó của mỗi người gần bằng nhau, chỉ khác loại. Chị Thu không làm ca tối nhưng là người mở cửa lúc trời còn tối, việc mà sinh viên thường không làm được. Cột "Xem lại khi" nhắc rằng ưu tiên có hạn, không phải đặc quyền vĩnh viễn.

Người không thuộc diện ưu tiên cũng nên được hỏi khung giờ họ muốn tránh nhất, và được tránh khi có thể. Công bằng là ai cũng được hỏi, không chỉ người có hoàn cảnh.

Giới hạn ưu tiên để không ai gánh quá phần

Tổng số người được ưu tiên tránh cùng một khung giờ phải nhỏ. Nếu 4 trên 7 người đều tránh ca tối, 3 người còn lại sẽ làm ca tối gần như mỗi ngày. Khi đó cần tuyển thêm người cho ca tối chứ không phải tiếp tục duyệt ưu tiên.

Ưu tiên không phải tuyệt đối. Ghi rõ những ngày đặc biệt như dịp lễ, kiểm kho cuối năm, mọi người đều có thể được nhờ khung giờ khác, báo trước sớm để người có con nhỏ kịp nhờ người đón.

Có thời hạn. Lịch học đổi theo kỳ, con lớn lên, người thân khoẻ lại. Ưu tiên không có hạn thì sau hai năm vẫn còn nguyên dù lý do đã hết.

Người được ưu tiên không được xếp ít giờ hơn mức đã thoả thuận khi họ không muốn. Một kiểu bất công ngược là cắt bớt ca của người có con nhỏ vì "chị bận mà", làm họ mất thu nhập. Ưu tiên khung giờ, không cắt giờ.

Không hỏi đời tư quá mức cần thiết. Đủ biết khung giờ cần tránh và đến bao giờ. Không cần biết chồng làm gì, bệnh của người thân là gì.

Câu nói mẫu với cả hai phía

Với người xin ưu tiên, hỏi riêng: "Em đón con lúc mấy giờ, dự kiến như vậy đến khi nào? Chị xếp em tránh ca tối được, đổi lại em nhận giúp ca mở cửa nhiều hơn mọi người một chút, em thấy được không? Chị muốn nói với cả tiệm là em đón con lúc 17 giờ, không nói gì thêm, em đồng ý chứ?"

Với cả nhóm, trong buổi họp: "Từ tháng này tiệm mình có bảng ưu tiên khung giờ, ai có con nhỏ, đang đi học hay có lý do sức khoẻ thì gặp chị đăng ký. Người được tránh ca nào thì nhận bù một phần ca khó khác, bảng dán ở phòng nghỉ. Ai cũng có thể ghi một khung giờ mình muốn tránh nhất, chị sẽ cố xếp."

Khi có người thắc mắc: "Chị Thu không làm ca tối vì đón con, nhưng chị ấy mở cửa 5 giờ 30 nhiều nhất tiệm. Em muốn đổi bớt ca tối lấy ca mở cửa thì chị xếp cho em." Câu trả lời luôn kèm một lựa chọn cho người hỏi, để họ thấy cửa không đóng với mình.

Một tuần ca mẫu sau khi áp dụng

Kết quả ghép ưu tiên và phần bù cho tiệm bánh trong ví dụ, ba khung chính: mở cửa 5 giờ 30 đến 13 giờ, ca chiều 13 giờ đến 17 giờ, ca tối 17 giờ đến 21 giờ (ví dụ giả định, chỉ ghi người chính):

NgàyMở cửaChiềuTối
Thứ HaiThu, QuânVyKhang, Bảo
Thứ BaThu, KhangHoaVy, Bảo
Thứ TưThu, BảoVyKhang, Ngọc
Thứ NămHoa, BảoQuânVy, Ngọc
Thứ SáuThu, NgọcHoaKhang, Quân
Thứ BảyHoa, QuânBảoVy, Ngọc
Chủ nhậtThu, NgọcHoaKhang, Quân

Hai người mẹ không có ca tối nào, nhưng chị Thu mở cửa năm buổi trong tuần. Hai sinh viên làm nhiều ca tối, Khang có tối thứ Sáu và Chủ nhật, Vy đóng cửa thứ Bảy, đúng phần đã thoả thuận, và không ai bị xếp vào giờ học. Bảo, Ngọc, Quân, ba người không thuộc diện ưu tiên, có ca tối nhưng mở cửa ít hơn chị Thu nhiều. Đặt bảng như thế này cạnh bảng đếm ca khó thì ai cũng tự kiểm được.

Bảy người, mỗi ngày năm suất, nên mỗi người làm đúng năm ngày và nghỉ hai ngày trong tuần, không ai mất ngày nghỉ hằng tuần. Khi xếp xong, hãy đếm lại theo từng tên như vậy trước khi dán bảng.

Chỗ hay sai khi xếp ưu tiên

Những lỗi dưới đây làm hỏng cả một hệ ưu tiên vốn có ý tốt:

  • Ưu tiên theo người, không theo tiêu chí. Cho chị A tránh ca tối vì có con, nhưng chị B cũng có con thì không, vì chị B "mới vào". Tiêu chí phải áp cho mọi người cùng hoàn cảnh.
  • Quên phần bù. Duyệt ưu tiên xong là thôi, phần ca bị tránh lặng lẽ rơi vào người không than phiền.
  • Ưu tiên chồng ưu tiên. Một người vừa tránh ca tối, vừa tránh cuối tuần, vừa tránh ca mở cửa, cuối cùng chỉ còn ca dễ nhất.
  • Không báo trước khi rút ưu tiên. Đến kỳ học mới, sinh viên bị xếp vào giờ học vì quản lý chưa nhận lịch mới và không hỏi.
  • Ép người được ưu tiên phải biết ơn. Nhắc đi nhắc lại "chị đã ưu tiên em rồi đó" mỗi lần cần nhờ là biến chính sách thành món nợ cá nhân.

Sửa lỗi nào thì nói với nhóm lỗi đó đã được sửa, ví dụ "Từ tuần này ca tối được chia lại vì trước đây Bảo làm quá nhiều", để người từng gánh thấy có người để ý.

Tự kiểm mỗi kỳ

Mỗi ba tháng hoặc mỗi đầu kỳ học, đếm số ca khó của từng người: ca tối, ca mở cửa sớm, ca cuối tuần, ca đóng cửa. Nếu người không có ưu tiên nào làm ca khó nhiều hơn người được ưu tiên quá hai ca mỗi tháng, phần bù chưa đủ. Kiểm thêm người được ưu tiên có bị cắt giờ ngoài ý muốn không, và có ai đang được ưu tiên mà lý do đã hết.

Kiểm cả các giới hạn luật. Lao động nữ mang thai, nuôi con nhỏ hay lao động chưa thành niên có quy định riêng về làm đêm (từ 22 giờ đến 6 giờ), làm thêm giờ; quán phải xếp ca đúng các quy định đó, không phải xem là ưu tiên tuỳ ý. Điều kiện và độ tuổi cụ thể, hãy tra văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan quản lý lao động.

Cuối cùng, hỏi một người không có ưu tiên nào: "Em thấy cách chia này có ổn với em không?" Câu trả lời thật của họ là phép đo công bằng chính xác nhất.

Câu hỏi thường gặp

Ưu tiên ca cho người có con nhỏ có bị coi là phân biệt đối xử không?

Ưu tiên theo tiêu chí công khai, áp dụng như nhau cho mọi người cùng hoàn cảnh và có phần bù thì không phải thiên vị cá nhân. Riêng các trường hợp luật quy định bảo vệ, quán phải làm theo; tra văn bản hiện hành khi chưa chắc.

Sinh viên đổi lịch học mỗi kỳ thì xếp ca thế nào?

Yêu cầu nộp lịch học trước khi kỳ mới bắt đầu ít nhất hai tuần, rồi xếp lại khung ưu tiên cho kỳ đó. Trong tuần thi có thể cho đăng ký giảm ca, báo trước sớm để quán kịp tìm người.

Người không có con nhỏ cũng muốn tránh ca tối thì sao?

Cho họ ghi một khung giờ muốn tránh nhất, và xếp khi bảng ca còn chỗ. Họ không được ưu tiên theo tiêu chí, nhưng cũng không bị bỏ qua nguyện vọng.

Có nên công khai lý do ưu tiên của từng người với cả nhóm không?

Chỉ công khai khung giờ được tránh và lý do chung, ví dụ đón con hay lịch học, khi người đó đồng ý. Không công khai chi tiết sức khoẻ hay chuyện gia đình riêng.

Ưu tiên khung giờ có làm người được ưu tiên ít thu nhập hơn không?

Không nên. Ưu tiên là đổi khung giờ, người đó vẫn được xếp đủ số giờ đã thoả thuận. Chỉ giảm giờ khi chính họ đề nghị và có ghi lại.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138