Cách ghép hiệu quả nhất là để người toàn thời gian làm “neo” giữ khung giờ dài và các việc cần trách nhiệm như mở cửa, đóng cửa, giữ tiền, còn người bán thời gian gối vào giờ cao điểm với những việc có thể bàn giao gọn trong vài phút. Ghép ngược lại, hoặc ghép mà không phân vai, thường làm người toàn thời gian ôm hết việc khó còn người bán thời gian đứng chờ.
Bài này đưa ra cách chia vai, mẫu ghép ca theo khung giờ cho một nhà thuốc nhỏ và một tiệm bánh, cùng những dấu hiệu cho thấy việc ghép đang lệch. Các ví dụ đều giả định, giờ giấc chỉ để minh hoạ.
Hai nhóm người, hai kiểu có mặt
Người toàn thời gian có mặt gần như mọi ngày, biết hết quy trình, nắm tình hình hàng hoá và khách quen. Điểm mạnh của họ là sự liên tục. Điểm yếu là họ chỉ có một sức người, và khi làm đủ giờ bình thường trong ngày thì không thể kéo dài thêm mãi.
Người bán thời gian có mặt từng khúc, thường vào giờ họ rảnh chứ không phải giờ quán cần. Điểm mạnh là sự linh hoạt và chi phí theo đúng giờ cần. Điểm yếu là mỗi lần vào ca họ cần vài phút nắm lại tình hình, và họ không theo được những việc kéo dài nhiều ngày như đặt hàng, theo dõi đơn của khách.
Ghép tốt là ghép sao cho điểm mạnh của nhóm này bù điểm yếu của nhóm kia. Người toàn thời gian giữ sợi chỉ xuyên suốt ngày và xuyên suốt tuần. Người bán thời gian tăng sức vào đúng khung đông khách. Nếu bạn xếp người bán thời gian vào khung vắng khách còn người toàn thời gian một mình đứng giờ cao điểm, bạn đang trả tiền cho sự linh hoạt mà không dùng tới nó.
Trước khi ghép, hãy đếm khách theo giờ trong hai tuần bằng cách đếm hoá đơn mỗi giờ. Không cần chính xác tuyệt đối, chỉ cần biết khung nào đông gấp đôi khung khác. Những khung đông đó là chỗ đặt người bán thời gian; còn lại là phần người toàn thời gian tự giữ được.
Chia vai trong cùng một ca
Bảng dưới đây là cách chia vai thường gặp ở cửa hàng nhỏ. Không phải luật cứng, nhưng nếu quán bạn đang làm khác hẳn thì nên tự hỏi vì sao.
| Việc | Người toàn thời gian | Người bán thời gian | Vì sao |
|---|---|---|---|
| Mở cửa, đóng cửa | Giữ | Hỗ trợ khi đã được hướng dẫn | Cần người biết hết danh sách kiểm và chịu trách nhiệm khoá cửa |
| Giữ tiền, đếm két | Giữ | Không, trừ khi đã giao rõ | Một người chịu trách nhiệm thì đối chiếu dễ |
| Nhận hàng, kiểm hàng | Giữ | Phụ khiêng, xếp | Cần biết đơn đặt và nhà cung cấp |
| Đứng quầy, phục vụ khách | Cùng làm | Cùng làm | Việc chính của giờ cao điểm |
| Dọn dẹp, bổ sung kệ | Phân công theo ca | Phân công theo ca | Không nên mặc định đẩy hết cho người bán thời gian |
| Theo dõi đơn khách đặt trước | Giữ | Ghi vào sổ để người giữ xử lý | Việc kéo dài nhiều ngày cần một người theo |
Dòng dọn dẹp là dòng hay lệch nhất. Nhiều quán mặc định người bán thời gian làm việc nặng và việc bẩn vì “người mới, người làm ngắn”. Làm vậy vài tháng thì người bán thời gian thấy mình là lao động hạng hai và nghỉ. Ghi việc dọn dẹp vào bảng phân công theo ca, ai đứng ca đó làm, bất kể toàn thời gian hay không.
Mẫu ghép ca theo khung giờ: nhà thuốc nhỏ
Nhà thuốc giả định ở Hải Phòng mở từ bảy giờ sáng tới chín giờ tối, có hai dược sĩ toàn thời gian và hai nhân viên bán thời gian phụ bán hàng không kê đơn, sắp kệ, thu ngân dưới sự giám sát. Việc tư vấn thuốc luôn do người có chuyên môn đảm nhận.
| Khung giờ | Người toàn thời gian | Người bán thời gian | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| 7:00 – 11:00 | Dược sĩ A | — | Sáng vắng vừa, một người đủ |
| 11:00 – 13:00 | Dược sĩ A | Nhân viên C | Giờ trưa đông, C gối vào |
| 13:00 – 15:00 | Dược sĩ A và Dược sĩ B | — | B vào lúc 13 giờ, hai người lần lượt nghỉ giữa ca, A bàn giao rồi về lúc 15 giờ |
| 15:00 – 17:00 | Dược sĩ B | — | Chiều vắng vừa |
| 17:00 – 20:00 | Dược sĩ B | Nhân viên D | Giờ tan tầm, đông nhất ngày |
| 20:00 – 21:00 | Dược sĩ B | — | Đóng cửa, đếm két |
Điểm cần để ý: người bán thời gian chỉ xuất hiện ở hai khúc đông khách, mỗi khúc hai tới ba tiếng. Không ai trong họ phải mở cửa hay đóng cửa. Cả ngày lúc nào cũng có một dược sĩ, vì nhà thuốc cần người có chuyên môn có mặt khi bán thuốc, phần quy định cụ thể bạn tra văn bản của ngành.
Dược sĩ A làm từ bảy giờ tới mười lăm giờ, dược sĩ B từ mười ba giờ tới hai mươi mốt giờ, mỗi người tám tiếng kể cả nghỉ giữa ca, vừa đúng mức giờ làm bình thường không quá tám giờ một ngày theo Bộ luật Lao động 2019. Mẫu ở trên chỉ minh hoạ cách gối ca, bạn chỉnh giờ cho đúng quán mình.
Ca chồng giờ: phần gối đầu dài bao lâu là vừa
Gối mười lăm tới ba mươi phút khi người bán thời gian vào ca. Đủ để người toàn thời gian nói nhanh tình hình: hàng gì đang thiếu, khách nào hẹn quay lại, việc gì đang dở. Không gối mà vào thẳng giờ cao điểm thì người mới vào hỏi liên tục, làm chậm cả quầy.
Không cần gối khi người bán thời gian ra ca. Người toàn thời gian vẫn ở đó, việc người bán thời gian làm dở thì bàn giao bằng một câu. Trả thêm nửa tiếng gối lúc ra ca là phí.
Gối dài hơn khi hai người toàn thời gian giao ca cho nhau. Lúc dược sĩ A giao cho dược sĩ B là lúc giao những việc kéo dài: đơn đặt hàng, khách cần gọi lại, thuốc sắp hết hạn. Phần này cần sổ bàn giao, không chỉ nói miệng.
Đừng để giờ gối thành giờ đứng chơi. Nếu sau phần nói tình hình mà quán vẫn vắng, người vào ca bắt tay ngay vào việc đã phân công. Giờ gối là giờ làm việc, cần có việc cụ thể.
Ghi giờ gối vào bảng ca bằng ký hiệu riêng. Ví dụ tô màu nhạt nửa tiếng đầu ca của người bán thời gian. Nhìn bảng, ai cũng biết đó là phần nhận tình hình, và cuối tháng đối chiếu giờ làm không ai thắc mắc vì sao ca trưa của em C dài hơn hai tiếng.
Dấu hiệu việc ghép đang lệch
Bạn không cần đo lường gì phức tạp. Để ý vài dấu hiệu sau trong hai tuần là biết:
- Người toàn thời gian thường xuyên ở lại quá giờ vì “còn việc chưa xong” trong khi người bán thời gian về đúng giờ.
- Người bán thời gian đứng chờ trong ca vì không biết làm gì, hoặc hỏi người toàn thời gian quá nhiều lần mỗi ca.
- Khách phàn nàn phải chờ vào đúng giờ cao điểm, trong khi bảng ca ghi có hai người.
- Việc dọn dẹp, khiêng hàng trong sổ phân công luôn ghi tên người bán thời gian.
- Khi người toàn thời gian nghỉ phép, ca hôm đó gần như không chạy được vì không ai biết mở cửa hay đếm két.
- Người bán thời gian xin nghỉ việc và lý do ngầm là “không học thêm được gì, chỉ đứng quầy với lau dọn”.
Dấu hiệu cuối cùng nghiêm trọng nhất. Nó cho thấy mọi việc cần trách nhiệm nằm trong tay một người. Cách sửa là chọn một người bán thời gian đã làm lâu, hướng dẫn họ mở cửa, đóng cửa theo danh sách, cho đứng kèm vài lần, rồi mới giao ca đó khi người toàn thời gian nghỉ.
Khi nào nên chuyển một người bán thời gian sang toàn thời gian
Sau vài tháng ghép ca, bạn thường thấy một người bán thời gian tuần nào cũng làm sát mức trần, biết mở cửa, đóng cửa, khách quen gọi tên. Đó là lúc nên hỏi: quán đang trả cho sự linh hoạt, hay đang dùng người này như một người toàn thời gian mà không gọi đúng tên?
Ba câu giúp bạn quyết. Thứ nhất, khung giờ người đó làm có lặp lại gần như giống nhau mọi tuần không. Nếu có, quán đang cần một vị trí cố định. Thứ hai, người đó có muốn làm toàn thời gian không, hay họ chọn bán thời gian vì đi học, chăm con. Thứ ba, nếu người đó nghỉ một tuần, quán có chạy được không. Nếu không, quán đã phụ thuộc vào họ như người toàn thời gian rồi.
Chuyển đổi kéo theo thay đổi hợp đồng và các nghĩa vụ đi kèm, nên trao đổi với kế toán hoặc người làm nhân sự trước, và tra văn bản hiện hành. Về lịch ca, bạn cần lập lại bảng: người mới lên toàn thời gian nhận một phần việc neo, và chỗ bán thời gian cũ của họ cần người khác thay vào giờ cao điểm.
Câu nên nói với cả hai nhóm
Ghép ca chỉ ổn khi cả hai nhóm hiểu vai của nhau. Người toàn thời gian cần nghe rằng họ được giao giữ những việc trách nhiệm vì họ có mặt liên tục, không phải để bị dồn việc. Người bán thời gian cần nghe rằng họ vào đúng giờ đông vì đó là lúc quán cần họ nhất, không phải người phụ.
Với người toàn thời gian, câu mẫu: “Anh/chị giữ mở cửa, đóng cửa và két, còn giờ trưa có em C vào phụ quầy. Việc dọn kệ thì chia theo sổ, không phải để em C làm hết nha.”
Với người bán thời gian: “Em vào lúc mười một giờ, mười lăm phút đầu chị A nói tình hình cho em, sau đó em đứng quầy cùng chị. Ca nào có việc dọn thì sổ ghi rõ, em làm phần của em.”
Hỏi lại cả hai sau hai tuần: “Ca trưa có chỗ nào vướng không?”. Người toàn thời gian thường thấy chỗ vướng trước, người bán thời gian thường ngại nói. Hỏi riêng từng người cho dễ nói thật.
Câu hỏi thường gặp
Người bán thời gian có nên được giao mở cửa, đóng cửa không?
Có, sau khi đã làm đủ lâu và được hướng dẫn theo danh sách các bước. Giao cho một hai người đáng tin giúp quán không phụ thuộc hoàn toàn vào người toàn thời gian khi họ nghỉ.
Giờ gối đầu giữa hai người có cần tính vào giờ làm không?
Giờ gối là giờ người lao động có mặt và làm việc theo phân công nên cần được ghi đúng vào bảng ca. Cách tính lương cho phần giờ này hỏi kế toán và tra quy định hiện hành.
Một ca chỉ có người bán thời gian, không có người toàn thời gian, có được không?
Được nếu trong ca có ít nhất một người đã quen mở, đóng cửa và giữ tiền theo quy trình. Không nên để hai người mới cùng đứng một ca không có ai đã quen việc.
Làm sao để người toàn thời gian không thấy bị dồn hết việc khó?
Ghi rõ việc nào thuộc ai trong sổ phân công theo ca, chia đều việc dọn dẹp, và nhìn lại sau hai tuần xem họ có thường ở lại quá giờ không. Ở lại quá giờ đều đặn là dấu hiệu cần chia lại.
Nhà thuốc có được để nhân viên bán thời gian đứng quầy một mình không?
Việc bán thuốc có quy định riêng về người có chuyên môn phải có mặt. Bạn cần tra văn bản hiện hành của ngành dược hoặc hỏi cơ quan quản lý y tế địa phương trước khi xếp ca như vậy.