Chia ca tối và ca đóng cửa công bằng cần hai quy tắc chạy cùng lúc: số ca muộn của mỗi người trong tháng chênh nhau không quá một đến hai ca, và không ai bị xếp ca đóng cửa rồi lại mở cửa sáng hôm sau trừ khi tự nguyện và vẫn đủ giờ nghỉ. Quy tắc thứ hai hay bị quên nhất, vì trên bảng ca nó trông như hai ca bình thường.
Bài dưới dùng ví dụ giả định một quán ăn đêm 6 người ở Cần Thơ, mở đến 23 giờ: cách định nghĩa ca muộn, bảng luân phiên, khoảng nghỉ giữa hai ca, an toàn khi về khuya, những quy định về làm việc ban đêm cần biết, và cách đếm để tự kiểm.
Định nghĩa rõ thế nào là ca muộn
Trước khi chia, cả nhóm phải hiểu cùng một nghĩa. Ở quán ăn đêm trong ví dụ, ca tối là từ 17 giờ đến 23 giờ, còn ca đóng cửa là ca tối cộng thêm phần dọn dẹp, đếm tiền, khoá cửa, thường kết thúc lúc 23 giờ 45. Hai ca này cùng muộn nhưng nặng khác nhau: người đóng cửa về sau cùng, chịu trách nhiệm két và chìa khoá.
Vì vậy nên đếm riêng hai loại. "Ca tối" là mọi ca kết thúc sau 21 giờ. "Ca đóng cửa" là ca của người khoá cửa cuối ngày. Một tháng có thể có người làm nhiều ca tối nhưng ít đóng cửa, nếu đếm gộp sẽ không thấy chênh lệch.
Cũng nên đánh dấu ca nào chạm khung làm việc ban đêm. Bộ luật Lao động 2019 xác định giờ làm việc ban đêm từ 22 giờ đến 6 giờ sáng hôm sau, và giờ làm ban đêm có chế độ trả lương riêng. Ca kết thúc 23 giờ 45 có gần hai tiếng làm đêm; ghi rõ trên bảng ca để người làm lương tính đúng. Mức cụ thể, hãy tra văn bản hiện hành.
Bảng luân phiên ca đóng cửa hai tuần
Quán 6 người, mỗi tối cần 3 người, trong đó 1 người đóng cửa. Ví dụ giả định bảng hai tuần, ghi người đóng cửa và hai người ca tối còn lại:
| Ngày | Tuần 1: đóng cửa | Tuần 1: ca tối | Tuần 2: đóng cửa | Tuần 2: ca tối |
|---|---|---|---|---|
| Thứ Hai | An | Bình, Chi | Dũng | Em, Phong |
| Thứ Ba | Bình | Dũng, Em | Phong | An, Chi |
| Thứ Tư | Chi | Phong, An | Em | Bình, Dũng |
| Thứ Năm | Dũng | Em, Bình | An | Chi, Phong |
| Thứ Sáu | Em | An, Phong | Chi | Dũng, Bình |
| Thứ Bảy | Phong | Chi, Dũng | Bình | An, Em |
| Chủ nhật | An | Bình, Em | Dũng | Chi, Phong |
Hai tuần có 14 lần đóng cửa cho 6 người, nên bốn người đóng hai lần, còn An và Dũng ba lần vì mỗi người ôm thêm một Chủ nhật; chu kỳ sau, hai suất dư này chuyển sang người khác. An và Dũng cũng vì thế có ít ca tối thường hơn, cộng lại ai cũng đúng bảy tối muộn trong hai tuần. Bảng chỉ ghi ca tối; ngày nghỉ và ca sáng của từng người xếp ở bảng ca đầy đủ.
Chủ nhật và thứ Bảy là hai tối đông nhất, nên khi xoay sang chu kỳ sau, cần để ý cả việc ai đã đóng cửa thứ Bảy, không chỉ đếm tổng số lần.
Khoảng nghỉ giữa ca tối và ca sáng hôm sau
Vấn đề. Người đóng cửa lúc gần nửa đêm, về đến nhà, ăn uống, tắm rửa, ngủ lúc 1 giờ, rồi được xếp mở cửa lúc 6 giờ 30. Trên bảng ca trông như hai ca bình thường ở hai ngày khác nhau, nhưng thực tế họ chỉ ngủ được vài tiếng.
Quy tắc gợi ý cho quán. Giữa giờ kết thúc ca hôm trước và giờ bắt đầu ca hôm sau có khoảng nghỉ đủ dài, quán tự đặt mức, ví dụ ít nhất 11 đến 12 giờ. Đây là quy tắc nội bộ giúp an toàn và công bằng; quy định chi tiết về thời giờ nghỉ, hãy tra văn bản hiện hành.
Cách kiểm trên bảng ca. Thêm một cột nhỏ ghi giờ kết thúc ca và nhìn sang giờ bắt đầu ca của ngày hôm sau. Bảng tính có thể tô màu khi khoảng cách dưới mức đã đặt.
Khi tự nguyện. Có người muốn đóng cửa rồi mở cửa để được nghỉ trọn hai ngày sau đó. Chấp nhận được nếu họ thật sự muốn, có ghi lại, và không thành lệ thường xuyên.
Đừng tính là "công bằng" nếu ai cũng bị. Chia đều kiểu ghép này cho mọi người không làm nó bớt mệt. Mục tiêu là gần như không ai phải làm, chứ không phải ai cũng làm như nhau.
An toàn khi về khuya
Ca đóng cửa có những rủi ro mà ca ngày không có. Quán nhỏ nên quy định sẵn:
- Không để một người đóng cửa một mình nếu quán ở chỗ vắng hoặc giữ tiền mặt nhiều; ít nhất hai người cùng khoá cửa và cùng ra về.
- Người đóng cửa nhắn vào nhóm chat một câu ngắn khi đã khoá cửa và rời quán, quản lý xác nhận đã đọc.
- Tiền mặt cuối ngày được cất theo quy trình cố định, không mang theo người về nhà.
- Ưu tiên xếp ca đóng cửa cho người ở gần hoặc có phương tiện riêng, nhưng không vì thế mà dồn hết cho họ; phần dồn thêm phải được bù bằng ca khác.
- Người chưa thành niên, lao động nữ mang thai hoặc nuôi con nhỏ có quy định riêng về làm việc ban đêm; trước khi xếp những người này vào ca muộn, tra văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan quản lý lao động.
Quy định an toàn nên viết thành danh sách đóng cửa dán ở quầy, cạnh các việc như tắt bếp, kiểm két. Người mới làm ca đóng cửa lần đầu nên đi cùng người đã quen ít nhất hai lần.
Khi chỉ một vài người chịu làm ca tối
Ở nhiều quán, chuyện thường gặp là hai người thích ca tối (sinh viên học sáng, người có việc khác ban ngày), còn bốn người còn lại tránh. Không cần ép chia đều tuyệt đối. Để người thích ca tối làm nhiều ca tối hơn là hợp lý, miễn là họ thật sự muốn, có ghi lại, và tổng giờ trong tuần vẫn trong giới hạn giờ làm bình thường không quá 48 giờ một tuần.
Điều cần giữ là ca đóng cửa vẫn xoay cho mọi người, ít nhất vài lần một tháng. Lý do không chỉ là công bằng mà còn là an toàn vận hành: nếu chỉ hai người biết đóng cửa, khi một người nghỉ đột xuất thì người còn lại phải làm liền nhiều tối. Mọi nhân viên toàn thời gian nên biết quy trình đóng cửa.
Câu mẫu khi sắp xếp: "Phong với Em thích ca tối nên quán xếp hai em nhiều ca tối hơn. Nhưng ca đóng cửa thì mọi người đều thay phiên, mỗi người ít nhất hai lần một tháng, để ai cũng quen việc khoá quán."
Khi ca muộn kéo dài hơn giờ ghi trên bảng
Ca đóng cửa ghi kết thúc 23 giờ 45, nhưng tối thứ Bảy khách ngồi đến 23 giờ 30 mới về, dọn xong đã gần 1 giờ sáng. Nếu chuyện này lặp lại mỗi tuần mà bảng ca vẫn ghi 23 giờ 45, người đóng cửa thứ Bảy đang làm thêm không được ghi, và sự chênh lệch giữa họ với người đóng cửa thứ Ba lớn hơn nhiều so với con số trên bảng.
Cách xử lý: ghi giờ ra về thực tế của người đóng cửa mỗi tối, bằng ứng dụng chấm công hoặc một dòng trong sổ giao ca. Cuối tháng đối chiếu: tối nào thường xuyên vượt giờ, vượt bao nhiêu. Phần vượt là làm thêm giờ; Bộ luật Lao động 2019 giới hạn làm thêm không quá 50% số giờ làm bình thường trong ngày và không quá 40 giờ một tháng, nên những tối kéo dài phải được tính vào giới hạn đó.
Nếu tối thứ Bảy luôn kéo dài, sửa bảng ca cho đúng thực tế: dời giờ kết thúc ghi trên bảng, hoặc tách phần dọn dẹp cho người ca tối khác làm trước khi về. Đồng thời, khi chia ca đóng cửa, coi tối thứ Bảy là ca nặng hơn và xoay riêng, đúng như bảng luân phiên ở trên.
Đếm và tự kiểm mỗi tháng
Cuối tháng, dành mười lăm phút trên bảng tính:
- Đếm số ca tối và số ca đóng cửa của từng người, hai cột riêng.
- Tính trung bình mỗi cột; đánh dấu ai lệch quá hai ca so với trung bình.
- Đếm số lần mỗi người bị xếp ca đóng cửa rồi mở cửa sáng hôm sau; con số mong muốn là 0, trừ lần tự nguyện có ghi.
- Đếm số lần đóng cửa thứ Bảy và Chủ nhật của từng người, vì hai tối này đông và về muộn hơn.
- Kiểm giờ làm ban đêm (sau 22 giờ) đã được ghi đúng cho người làm lương.
- Ghi một dòng kết luận và cách bù cho tháng sau, nói lại với nhóm trong buổi họp.
Bước cuối nghe có vẻ thừa, nhưng nhân viên chỉ tin bảng được theo dõi khi nghe thấy kết quả. Một câu "tháng này Bình đóng cửa nhiều hơn một lần, tháng sau bớt" là đủ.
Những điều không cần làm
Không cần trả thêm một khoản riêng cho mọi ca tối để "mua" sự công bằng; quán có thể có phụ cấp tuỳ chính sách, nhưng phụ cấp không thay cho việc xoay vòng. Ca làm việc ban đêm có chế độ theo luật thì vẫn phải thực hiện, đó là chuyện khác với phụ cấp tự đặt.
Không cần cấm hẳn việc đổi ca tối. Đổi ca giữa nhân viên với nhau theo quy định chung vẫn chạy được, chỉ cần khi đếm cuối tháng thì đếm theo ca thực tế sau đổi, không theo bảng gốc.
Không cần xếp mọi người làm ca tối như nhau từng tuần. Công bằng được đo theo tháng hoặc chu kỳ, cho phép tuần này người này nhiều hơn, tuần sau người kia nhiều hơn, miễn cuối kỳ cân bằng. Cố cân từng tuần sẽ làm bảng ca cứng nhắc, khó đổi ca, và quản lý mất nhiều thời gian xếp mà nhân viên cũng không thấy khác biệt.
Câu hỏi thường gặp
Nhân viên làm ca tối đến 23 giờ có được tính làm việc ban đêm không?
Theo Bộ luật Lao động 2019, giờ làm việc ban đêm tính từ 22 giờ đến 6 giờ sáng hôm sau, nên phần từ 22 giờ trở đi thuộc khung này. Chế độ trả lương cụ thể, hãy tra văn bản hiện hành hoặc hỏi kế toán.
Có được để một nhân viên đóng cửa quán một mình không?
Luật không cấm chung, nhưng vì an toàn, quán ở chỗ vắng hoặc giữ nhiều tiền mặt nên có ít nhất hai người cùng đóng cửa và cùng ra về, kèm báo vào nhóm khi đã rời quán.
Đóng cửa tối hôm trước rồi mở cửa sáng hôm sau có vi phạm luật không?
Tuỳ khoảng nghỉ thực tế và tổng giờ làm; quy định chi tiết về thời giờ nghỉ cần tra văn bản hiện hành. Về vận hành, quán nên đặt quy tắc nội bộ về khoảng nghỉ tối thiểu để người làm không quá mệt.
Nhân viên chỉ muốn làm ca tối thì có nên cho không?
Có thể, nếu đó là nguyện vọng thật và tổng giờ trong giới hạn. Tuy vậy, nên để mọi người vẫn xoay ca đóng cửa vài lần mỗi tháng để không phụ thuộc vào một vài người.
Bao nhiêu ca đóng cửa một tháng là hợp lý cho mỗi người?
Không có con số chung. Lấy tổng số ca đóng cửa trong tháng chia cho số người biết đóng cửa để có mức trung bình, rồi giữ mỗi người không lệch quá một đến hai ca so với mức đó.